Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Een nieuw kabinet: nieuwe kansen voor goed toezicht?

Een nieuw kabinet: nieuwe kansen voor goed toezicht?

Er is een nieuw kabinet in aantocht. ToeZine vraagt toezichtexperts Florentin Blanc en Ferdinand Mertens wat het nieuwe kabinet voor toezicht en handhaving kan betekenen. En wat er op hun wensenlijstje staat.

Toenemende politieke bemoeienis

“Er is de laatste jaren sprake van een toenemende bemoeienis van de politiek bij het werk van toezichthouders en inspecties”, zegt Florentin Blanc. Vanuit de Wereldbank doet hij al meer dan een decennium onderzoek naar inspecties in meer dan dertig landen, waaronder Nederland. “Bestuurders en politici dringen aan op een striktere toezichtpraktijk: ze willen het signaal uitzenden naar de kiezers dat overtreders hard worden aangepakt. Gedreven door politieke belangen en partijprogramma’s en niet op basis van bewezen effectieve praktijken of wetenschappelijke kennis.”
“Politici beslissen in toenemende mate niet alleen wát er moet gebeuren, maar ook hóe”, blikt Blanc terug. “Het is prima als de politiek prioriteiten stelt en aangeeft waar de nadruk op moet liggen. Maar politici bemoeien zich nu meer en meer ook met de praktische uitvoering, terwijl ze dat zouden moeten overlaten aan de inspecties zelf.”
“Vanuit de politiek bestaan veel misverstanden over inspectie en handhaving.”

Kansen laten liggen

Het nu demissionaire kabinet heeft een enorme kans laten liggen door niets te doen met het WRR-advies uit 2013 over de publieke belangen van rijksinspecties, zegt emeritus hoogleraar Ferdinand Mertens. “Het advies geeft handreikingen om de samenleving preciezer uit te leggen wat er van de inspecties verwacht kan worden. Het kabinet heeft wel de zogenoemde Aanwijzing over rijksinspecties tot stand gebracht. De werking daarvan is echter zeer beperkt, omdat dit een interne overheidsregeling is. Een onderneming, instelling of burger weet er niks van. De samenleving ziet de toezichthouders – zeker de inspecties – daardoor als volledig ondergeschikt aan de minister en hebben niet het gevoel dat ze optreden in het algemene belang!”
“Vanuit de politiek bestaan veel misverstanden over inspectie en handhaving”, vult Blanc aan. “De politieke teneur is: toezichthouders moeten streng zijn. Maar strenger handhaven is totaal niet effectief. Je voortdurend hard opstellen als inspectie leidt juist tot het tegenovergestelde van naleving. Uit mijn onderzoek blijkt dat mensen het gevoel hebben dat een harde aanpak – zonder enig onderscheid – oneerlijk is. Dat maakt mensen uiteindelijk minder geneigd om de regels na te leven.”

Bezuinigen

Mertens hoopt dat het nieuwe kabinet niet met plannen komt voor nog meer schaalvergroting op het terrein van toezicht. “Toezicht moet in de samenleving herkenbaar zijn. Dat doel wordt niet bereikt door inspecties samen te voegen die in de feitelijke uitvoering van hun werk niets met elkaar te maken hebben of door toezichthouders algemenere bevoegdheden te geven.”

Analyse ontbreekt

In de afgelopen kabinetsperiode is onder meer het rapport van de parlementaire onderzoekcommissie naar de Fyra gepubliceerd. Mertens: “Dat rapport was vernietigend over het optreden van de ILT. De regering heeft meegedeeld de adviezen van de commissie allemaal over te nemen. Maar een grondige analyse en afweging van de onderzoeksuitkomsten heeft nauwelijks plaatsgevonden. Terwijl het rapport een belangwekkende kijk heeft op bijvoorbeeld de relatie tussen vergunningverlening en handhaving, of de kwaliteit en plaatsbepaling van certificering.”

Goed kijken naar bedrijven met een hoog risico

Mertens is er voorstander van dat het kabinet eens goed gaat kijken naar situaties waarin verschillende toezichthouders op één domein actief zijn. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de zogenoemde BRZO-bedrijven. Werken toezichthouders daar langs elkaar?“ Een recent rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid laat zien dat er naar aanleiding van de misstanden bij Odfjell in Rotterdam zo goed als niets is gebeurd aan de wijze waarop de overheid haar toezicht op hoogrisicobedrijven uitvoert. Eenheid in organisatie en optreden is daar dringend gewenst.”
“Toezicht moet herkenbaar zijn in de samenleving. Dat doel wordt niet bereikt door inspecties samen te voegen.”

Verwachtingen veranderen

Blanc denkt dat het zeker mogelijk is dat een nieuw kabinet het huidige strenge toezichtbeleid kan veranderen. “Ik heb de afgelopen jaren gezien hoe snel landen hun aanpak kunnen veranderen wanneer de politieke context verandert. Steeds meer landen komen tot de conclusie: ons strenge beleid werkt niet, misschien moeten we het anders aanpakken. Nederland is tot nu toe een van de weinige landen waar de aantoonbaar effectieve aanpak, gebaseerd op het beheersen van risico’s en het stimuleren van naleving, de laatste jaren in populariteit daalt. Hoewel er ontzettend veel en consistent bewijs is dat strenger handhaven niet werkt. Want je kunt nooit streng genoeg zijn en alle risico’s uitbannen. Het enige wat je bereikt, is dat de publieke verwachting van wat de overheid kan bereiken nog hoger wordt.”

Druk op het toezichtveld

“De druk vanuit de politiek op het toezichtveld zal er altijd zijn”, voorspelt Blanc. “Het is zaak dat inspecties zich niet in een hoek laten drukken. In Nederland waait de laatste jaren een autoritaire wind die zegt: laten we streng zijn voor bedrijven, voor burgers, voor mensen in de bijstand, voor iedereen die weleens de regels zou kunnen overtreden. Ik adviseer inspecties: kijk nu eens naar aanpakken die werken en focus op het verbeteren van de resultaten. Besteed aandacht aan de specifieke omstandigheden waaronder overtredingen plaatsvinden. Weeg af of regelovertredend gedrag bewust is. En promoot de naleving van de regel, zowel onder bedrijven als onder burgers. Ik ben ervan overtuigd dat het dan mogelijk is om de politiek te overtuigen van de nut en noodzaak van een andere benadering.”