Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Transparantie in toezicht: een onmogelijke opgave?

Transparantie in toezicht: een onmogelijke opgave?

Het gebruik van kleurcodes bij het toezicht op lunchrooms ligt onder vuur. De aanpak was bedoeld om transparantie over toezicht te vergroten. De Nederlandse Voedsel- en Waren­autoriteit (NVWA) is niet de enige inspectie die worstelt met transparantie. Is openheid over de resultaten van inspectie en toezicht eigenlijk wel een haalbare kaart? Twee deskundigen aan het woord.

NVWA en kleurcodes

Sinds 2014 publiceert de NVWA de inspectiegegevens van lunchrooms op haar website. Door middel van vier kleurcodes geeft de NVWA haar oordeel over hoe een bedrijf de regels naleeft. In een brief aan de Tweede Kamer schrijft minister Schippers nu dat aan het gebruik van kleurcodes een einde zal komen. Want: “De presentatie van inspectie­resultaten met kleurcodes geeft niet altijd een objectief beeld van de feitelijke situatie bij een bedrijf op een bepaald moment.” De minister stelt voor dat de NVWA in plaats van de kleurcodes de samenvattingen van de inspectieresultaten openbaar maakt.

Stoppen met kleurcodes over lunchrooms: een goed idee?

Judith van Erp, hoogleraar Public Institutions aan de Universiteit Utrecht, vindt van wel. “Het probleem met de kleurcodes is dat die niet actueel zijn. De NVWA bezoekt bedrijven niet frequent. Als je je bedrijf kort na een inspectie verbetert, kan het nog lang duren voordat de inspectie dat constateert. Het lijkt me niet rechtvaardig dat je dan gedurende al die tijd met een negatief oordeel op de website van de NVWA staat vermeld. Daarnaast beoordeelt de inspectie op veel administratieve zaken die niet direct gevaar opleveren voor de volksgezondheid. Ook bij lunchrooms die onder verscherpt toezicht staan, kunnen mensen soms prima eten. De kleurcodes zijn voor meerdere uitleggen vatbaar.”

Dick Ruimschotel

Dick Ruimschotel, expert op het gebied van overheids­toezicht, is het met Van Erp eens. “Kleurcodes zijn oorspronkelijk intern gebruikt bij inspecties. Nu ga je die gegevens gebruiken voor een ander doel dan de interne risicowaardering, namelijk voor externe communicatie. Dat kan voor verwarring zorgen. Ik ben niet per se tegen gebruik van kleur­codes. Als je maar heel goed uitlegt wat de kleuren betekenen en hoe die tot stand zijn gekomen. Het zijn slechts ‘dagstanden’. Dat moet wel duidelijk gemaakt worden. En dat gebeurt nu veel te weinig.”

Als kleurcodes en openbare inspectierapporten slechts ‘dagstanden’ weergeven, voldoen de inspecties dan wel?

Ruimschotel ziet dat de beoordelingsmethodes van inspecties zeker beter kunnen. “Kies bijvoorbeeld voor een steekproef van bedrijven die je vaker bezoekt of, nog liever, voor permanente monitoring. In plaats van dat je alle bedrijven slechts eens in de paar jaar inspecteert. Op die manier zorg je ook voor informatie waaraan de consument daadwerkelijk iets heeft. Dat is informatie op grond waarvan mensen bedrijven met reden kunnen vertrouwen of wantrouwen.”
“Transparantie maakt de tekorten van het toezicht soms pijnlijk duidelijk.”
Ook Van Erp denkt dat transparantie meer waard kan worden door het toezicht te verbeteren. “Transparantie maakt de tekorten van het toezicht soms pijnlijk duidelijk. Inspecties willen vaak wel meer openheid, maar zijn daar organisatorisch niet klaar voor. Als je bijvoorbeeld rapporten online plaatst, moeten die wel begrijpelijk en goed geschreven zijn. En ook samen­vattingen van inspectierapporten moeten begrijpelijk zijn. Op dat vlak hebben inspecties echt nog een slag te maken.”

Judith van Erp

Volgens Van Erp maakt de Nederlandse wet- en regelgeving de situatie er niet simpeler op. “Veel inspecties willen wel openheid, maar missen nog een wettelijke basis. Of ze willen nog geen openheid, omdat ze daarvoor nog niet ver genoeg zijn, maar dan dwingen de media hen via een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) om gegevens openbaar te maken. Kijk maar naar de recente berichtgeving over restaurants van RTL Nieuws, dat inspectierapporten van de NVWA openbaar maakte. Een nieuwe wet, de Wet Open Overheid, moet dat soort situaties straks voorkomen.”

Zitten consumenten te wachten op transparant toezicht?

Van Erp: “De burger heeft recht op informatie. We leven immers in een open samenleving, waarbij de overheid informatie waar mogelijk moet delen. Maar uit onderzoek blijkt dat burgers als consumenten niet zelf actief op zoek gaan en niet sterk reageren op toezichtinformatie. Dat gebeurt pas als media zaken uitlichten. Omdat informatie op internet altijd vindbaar blijft, kan negatieve berichtgeving ondernemers nog lang achtervolgen. De paradox is dat transparantie enerzijds een noodzaak van deze tijd is, maar anderzijds soms buitenproportionele gevolgen heeft.”
“Als het toezicht effectief is, kan transparantie bijdragen aan het vertrouwen in inspecties.”
Ruimschotel denkt dat transparantie de effectiviteit van toezicht kan vergroten – en daarmee een antwoord kan geven op de veelgehoorde roep om meer toezicht. “Juist door transparantie kan duidelijk worden waar het nog schort aan het toezicht. Dus daarom kun je transparantie gebruiken om het toezicht te verbeteren. En als het toezicht effectief is, kan trans­parantie ook nog eens bijdragen aan het vertrouwen van burgers in inspecties.”

Wie is Judith van Erp?

Hoogleraar Judith van Erp bekleedt de leerstoel Public Institutions aan de Universiteit Utrecht. Haar onderzoek richt zich op toezicht op ondernemingen en organisaties, zoals witteboordencriminaliteit en de wisselwerking tussen publieke en private regulering. Ze publiceerde diverse artikelen en boeken over openbaarmaking van toezicht­resultaten.

Wie is Dick Ruimschotel?

Dick Ruimschotel is directeur van CMC, een onderzoeks- en consultancy bureau gespecialiseerd in vraagstukken rond toezicht en handhaving. Hij heeft aan de wieg gestaan van de Tafel van Elf en is auteur van het boek Goed Toezicht: principes van professionaliteit, democratie en good governance. Hij is als docent onderzoeksmethoden verbonden aan de postdoctorale opleiding Verandermanagement van de Vrije Universiteit Amsterdam.