Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Een gewaarschuwd mens...<br> sjoemelt sneller!

Een gewaarschuwd mens...
sjoemelt sneller!

Politiek en publiek vragen regelmatig om strenge sancties voor wie zich niet aan de regels houden. Maar georganiseerd wantrouwen kan ook weleens een averechts effect hebben, stelt hoogleraar organisatiepsychologie aan de Universiteit Utrecht en ToeZine-columnist Naomi Ellemers. Dreigen zonder reden ondermijnt het vertrouwen en kan mensen zelfs demotiveren om zich wél aan de regels te houden.

Nieuwe columnist ToeZine:
prof. dr. Naomi Ellemers


Afgelopen jaar was consultant Koos Meijer (KM Consult en secretaris van het Vakberaad Toezicht en Handhaving van Omgevingsdienst NL) de vaste columnist van ToeZine. Vanaf dit nummer neemt universiteitshoogleraar Naomi Ellemers het stokje van hem over. Zij gaat daarbij vooral in op de laatste inzichten op het gebied van menselijk gedrag in relatie tot toezicht en handhaving. De redactie bedankt Koos hartelijk voor zijn mooie bijdragen en wenst Naomi veel inspiratie toe!

Als toezichthouder moet je niet te goedgelovig zijn. Wie uitgaat van het goede van de mens, ziet problemen gemakkelijk over het hoofd. Voor je het weet doen mensen niet meer hun best zich aan de regels te houden, of nemen ze gewoon een loopje met je. En achteraf is dan de klacht dat de toezichthouder beter had moeten opletten. Dit doemscenario heeft zich de afgelopen jaren in verschillende sectoren afgespeeld.
Het publiek en de politiek verwachten in zo’n geval dat er extra maatregelen worden genomen. Er moeten meer controles komen, de pakkans moet omhoog en strengere sancties zijn nodig. Als we mensen van tevoren maar genoeg duidelijk maken dat het overtreden van belangrijke regels streng gestraft zal worden, laten ze het wel uit hun hoofd om dit te doen. Tenminste, zo wordt vaak gedacht.

Baat het niet dan schaadt het wel

Maar klopt dat wel? Wat is eigenlijk het effect als we mensen bij voorbaat strenge straffen in het vooruitzicht stellen? Als we de grote pakkans benadrukken, zelfs voordat ze iets verkeerd hebben gedaan? Nou ja, baat het niet dan schaadt het niet, wordt dan vaak gedacht. Is dat inderdaad waar? Ons onderzoek* laat zien dat dit lang niet altijd het geval is. In de eerste plaats betekent het dat er meer tijd en moeite gemoeid is met verantwoording en controles. In het beste geval worden hiermee problemen voorkomen, al is er wel extra inzet nodig. Maar het effect kan ook averechts zijn.
Vergroten van sancties is niet de beste manier om gedrag te verbeteren.

Aangekondigde sancties ondermijnen motivatie

Wanneer toezichthouders of leidinggevenden bij voorbaat extra controles en sancties aankondigen om mensen maar op het rechte pad te houden, kan dit juist problemen opleveren. Mensen voelen zich al schuldig of aangeklaagd, voordat ze ook maar iets verkeerd hebben gedaan. Ze ervaren een gebrek aan vertrouwen, wat veel spanning oplevert en de relatie met de toezichthouder onder druk zet. Dit ondermijnt hun motivatie om zich aan de regels te houden.

Afschrikken heeft averechts effect

We kunnen dit zien in experimenten, waarin we onderzoeken wat de invloed is van de informatie die we mensen geven. Als we vooraf aankondigen dat er streng gestraft zal worden (om mensen af te schrikken) zou je denken dat ze het wel uit hun hoofd zullen laten om iets te doen wat niet door de beugel kan. Maar zo blijkt het niet te werken.
Als iemand nog niets verkeerd gedaan heeft – waarom dan dreigen met straf?
Integendeel, als mensen zo behandeld worden, krijgen ze vooral het gevoel dat ze niet vertrouwd worden. Ze hebben immers nog niets verkeerd gedaan – waarom dan dreigen met straf? Als dit gebeurt zien we dat studenten meer plagiaat gaan plegen, werknemers meer gaan sjoemelen bij het rapporteren van hun prestaties en burgers minder geneigd zijn zich aan belastingregels te houden. Kortom, via het intensiveren van controles en vergroten van sancties maak je de buitenwereld duidelijk dat je er bovenop zit. Maar het is niet de beste manier om gedrag op de werkvloer te verbeteren.

Wie is Naomi Ellemers?

Naomi Ellemers (1963) studeerde tussen 1981 en 1987 sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en promoveerde in 1991 in Groningen op het proefschrift Identity management strategies. Aansluitend was zij als universitair docent en later hoofddocent werkzaam aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Tussen 1999 en 2015 was ze hoogleraar aan de Universiteit Leiden met als leeropdracht de sociale psychologie van de organisatie. Sinds september 2015 werkt ze als universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht.

Ellemers houdt zich in haar onderzoek onder meer bezig met effecten van statusverschillen tussen groepen, diversiteit in organisaties en betrokkenheid en inspanning in taakgroepen. In 2009 ontving ze de KNAW Merianprijs. Het jaar erop ontving zij de prestigieuze Spinozapremie voor haar werk op deze gebieden. Naast haar academische functies is Ellemers lid van de Raad van Commissarissen van Price Waterhouse Coopers Nederland.

* Mooijman, M., Van Dijk, W., Van Dijk, E., & Ellemers, N. (2017). On sanction-goal justifications: How and why deterrence justifications undermine rule compliance. Journal of Personality and Social Psychology, 112, 577-588.