Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Welke vakpublicatie wil of mag je niet missen?

Welke vakpublicatie wil of mag je niet missen?

Toezichthouders zouden zich meer bewust moeten zijn van de motivaties die aan naleving of overtreding ten grondslag liggen. Onderzoeker Frédérique Six legt uit waarom.


Hoe komt bij ondernemers de beslissing tot stand om zich aan de regels te houden, en welke motieven spelen hierbij bewust of onbewust een belangrijke rol? Het zijn deze voor toezichthouders belangrijke vragen die in De diversiteit van het willen centraal staan. Het boek is het resultaat van een onderzoek door de VU, in opdracht van het interdepartementale onderzoeksprogramma Handhaving en gedrag.

DE DIVERSITEIT VAN HET WILLEN
Een onderzoek naar de dynamiek van motivaties achter regelnaleving

Auteurs: Eelco van Wijk & Frédérique Six
Uitgave: Boom Lemma uitgevers


Wat zijn de belangrijkste motivaties die het gedrag sturen?

“Traditioneel is er in toezichtland altijd veel aandacht geweest voor het economische motief om een regel na te leven, zeg maar de kosten-baten analyse. Daarnaast weten we dat de norm een rol speelt. Mensen hebben eigen principes en laten hierin ook meewegen wat anderen goed of slecht vinden. Maar wat ons onderzoek laat zien, is dat er een belangrijke derde motivatie of beslisframe is; het hedonistische. Dat wil zeggen: mensen willen het graag een beetje leuk hebben en zijn geneigd pijn of gedoe te vermijden. Ook dat is een belangrijke sturende factor voor gedrag, zo toont ons onderzoek.”

Geldt voor elk beslisframe een soort ideale handhavingsstrategie?

“Dat is nu precies zo interessant aan de uitkomsten. Er was al langer notie van dat motivaties gelijktijdig aanwezig zijn en op elkaar inwerken. Maar in de literatuur is nog vrijwel niets bekend over hoe dat werkt. Dit onderzoek legt bloot dat bij een beslissing weliswaar één motief dominant is, maar dat alle drie de motivaties steeds aanwezig zijn. Wie bijvoorbeeld binnen een dominant hedonistisch beslisframe vooral gemak wil, zal toch ook zowel het economische als normatieve frame meewegen. Hoe hoog is de boete, en komt wat ik doe overeen met mijn eigen principes? Motivaties op de achtergrond blijken een stabiliserend of destabiliserend effect te hebben.”
‘Boetes zijn zelden effectief, ongeacht het beslisframe van de overtreder’

Frédérique Six, auteur en VU-onderzoeker

Hoe kan een toezichthouder dit inzicht toepassen?

“Een goed voorbeeld is handhygiëne in ziekenhuizen. Iedereen weet dat het beter zou zijn voor de patiënt als je je handen wast. Normatief is er dus motivatie genoeg, en overtreding van de norm levert geen economisch voordeel op. Blijft over de hedonistische motivatie; mensen ervaren het als gedoe om hun handen te wassen, of vergeten het in de hectiek. In dit geval kan je het normatieve draagvlak gebruiken om dit probleem bespreekbaar te maken. Daar kan je de afspraak aan verbinden om voortaan elkaar te herinneren aan het belang van handhygiëne. Het komt erop neer dat je het hedonistische beslisframe waarin gemak overheerst verzwakt door een achtergrondmotief meer gewicht te geven.”

Wat betekenen de uitkomsten voor de toezichtpraktijk?

“Kennis van de complexiteit van motieven en hoe die op elkaar inwerken helpt uiteindelijk om de goede interventie te kiezen. Lastig is wel dat een inspecteur op locatie vaak niet de tijd heeft om diepgaand het beslisframe van een ondernemer te onderzoeken. De kunst is om die maatregel in te zetten waarvan je een positief effect mag verwachten op de naleving. Wat daarnaast erg opvalt is dat boetes een gemankeerd instrument zijn, ongeacht het beslisframe. Voor de hedonist is het bedrag vaak te laag om hem echt pijn te doen. Ben je vooral economisch gedreven, dan calculeer je de sanctie in zonder je gedrag erop aan te passen. Wie in een normatief frame zit, zal snel het gevoel krijgen van procedurele onrechtvaardigheid. Voor die groep kan een boete betekenen dat ze afhaken, ondanks dat ze de regel onderschrijven.”
Het boek bestellen kan via de uitgever.