Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Downloadverbod; niet-handhaafbaar, toch zinvol?

Foto: Pallieter de Boer

Downloadverbod; niet-handhaafbaar, toch zinvol?

De nieuwste muziek, films, games of e-books; online is er vaak gratis aan te komen. Illegaal weliswaar, maar het gebeurt op grote schaal. Na een uitspraak van het Europese Hof kondigde staatssecretaris Teeven direct een verbod af op downloaden via illegale aanbieders. Hoe houdbaar is dat?

De effectiviteit van wetgeving staat of valt met de mogelijkheden tot handhaving. Die handhaving is niet exclusief de taak van de overheid. Vaak kán de overheid niet eens handhaven. In dat geval is het aan anderen – meestal aan de branche zelf – om via ‘zelfregulering’ te zorgen dat (potentieel) benadeelden hun recht kunnen halen.

Thuiskopieheffing ‘onvoldoende’

Een sprekend voorbeeld is het recentelijk afgekondigde downloadverbod, na een uitspraak van het Europese hof van Justitie. Die oordeelde dat de in ons land geldende thuiskopieheffing onvoldoende is om houders van het auteursrecht te compenseren voor illegale downloads van films en muziek. Het hof stelde dat Nederland te makkelijk omging met deze kwestie door geen onderscheid te maken tussen legale en illegale bronnen. Het ministerie van Justitie reageerde direct door het downloaden uit illegale bron expliciet te verbieden. Dit kon zelfs zonder hiervoor de wet aan te passen.
Het downloadverbod komt een zender als HBO niet ongelegen.

Flinke risico’s voor overtreders

Het afgekondigde downloadverbod kwam het ministerie op een golf van kritiek te staan. Juristen en informatiedeskundigen wezen erop dat het verbod voor de overheid niet handhaafbaar is. Ook pleitbezorgers van vrijheid op internet, zoals ‘Bits of freedom’, mengden zich in het debat. Zowel in Nederland als daarbuiten wordt het bezwaar opgevoerd dat het downloadverbod de weg opent voor het ongeremd volgen van het gedrag op internet van individuen. Dit komt door het zogeheten deep packet onderzoek; een vorm van data-analyse die op gespannen voet staat met online privacy.

Schadevergoeding voor rechthebbende

Het afgekondigde verbod maakt het rechthebbenden in ons land in elk geval makkelijker om op te treden tegen illegale downloaders. Dat gebeurt ook al in andere landen, waar ook individuen flinke risico’s lopen. Zo daagde de Belgische Auteursrechtenorganisatie BAF een vijftal Belgen voor de rechter die via illegale aanbieders een film downloadden. Hen hangen straffen boven het hoofd van tien-duizenden euro’s. In de VS loopt al drie jaar een soortgelijk (proef) proces tegen 27.000 Amerikanen die de film The Hurt Locker downloadden.

Zo ver lijkt het in ons land niet komen. Auteursrechtenorganisatie Stichting Brein heeft al laten weten geen individuele consumenten op het oog te hebben, maar alleen de illegale aanbieders. Bovendien kan Brein als belangenbehartiger geen schadevergoeding eisen; dat kunnen alleen de rechthebbenden zelf, zoals artiesten en productiemaatschappijen. Maar ook die beseffen dat het opjagen van individuen waarschijnlijk een averechts effect zal hebben, omdat het opeisen van de vergoeding van enkele euro’s niet in verhouding staat tot de verwachte imagoschade.

Geen jacht op consument

Stichting Brein richt haar pijlen alleen op het blokkeren van illegale aanbieders. Productiemaatschappijen als HBO zijn evenmin van plan de jacht op particulieren te openen. Ze geloven eerder in een – commercieel lucratievere – benadering door filmliefhebbers, met de wet in de hand, een legaal alternatief te bieden. Desgevraagd laat HBO weten geen uitspraken over het downloadverbod te willen doen. Maar duidelijk is dat het verbod hen zeker niet ongelegen komt.

Vaak wordt getwijfeld aan het nut van regelgeving als handhaving niet mogelijk is. Ook de politiek heeft zo haar bedenkingen bij de effectiviteit als de naleving voor een belangrijk deel aan de sector zelf worden overgelaten. Het downloadverbod laat, ondanks alle kritiek, zien hoe een branche die hier gepast mee omgaat, wel degelijk een bijdrage levert aan wat de wetgever beoogt.

Zelfregulering als alternatief

Ter vervanging van wetgeving, of aanvullend hierop kan een sector of beroepsgroep voor eigen regels zorgen. Tal van branches maken gebruik van codes, richtlijnen, standaarden, keurmerken en tal van varianten hierop. Vaak met succes, zoals de reclamebranche, de journalistiek en de filmindustrie laten zien.

Minder overheidsbemoeienis is een voordeel van zelfregulering. Bovendien, goede en op de praktijk toegesneden afspraken dragen bij aan het imago van de branche als zelfregulering voldoet. Blijkt dit niet het geval – bijvoorbeeld door te slappe regels, ondeugdelijk toezicht of het ontbreken van passende sancties bij overtreding – dan slaat zelfregulering als een boemerang terug op een sector, met alle imagoschade van dien. Helemaal als dat betekent dat de overheid alsnog moet ingrijpen – of hiermee moet dreigen).