Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Sociale wijkteams: vertrouwenspersoon en/of handhaver?

Aan de keukentafel krijgen zorgverleners informatie die gevoelig kan zijn
Foto: Gerhard van Roon / Hollandse Hoogte

Sociale wijkteams: vertrouwenspersoon en/of handhaver?

In veel gemeenten zijn vanaf 1 januari 2015 sociale wijkteams actief. Deze teams zijn voortaan op buurtniveau eerste vraagbaak voor bewoners. Dat begint dichtbij, met een goed gesprek aan de keukentafel. Maar waar eindigt hun rol?

Gemeenten worden verantwoordelijk voor het uitvoeren van taken uit de huidige Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten, de Jeugdzorg en de Wet Werk en Bijstand (straks Participatiewet). Bijna allemaal gaan zij de toename van taken en de afname van budget te lijf met sociale wijkteams: hierin werken specialisten in de wijk samen om bewoners te helpen. In een keukentafelgesprek overleggen zij welke zorg er in de specifieke situatie nodig is. De verwachting is dat op deze manier hulpvragen in een gezin eerder boven tafel komen.

Stuiten op strafbaar feit

De vertrouwelijke setting kan een voordeel zijn, maar roept ook vragen op. Wat als een wijkteamlid op illegale praktijken stuit, of op z’n minst op signalen die in die richting wijzen? Dit brengt de professional in een lastig parket. Altijd en overal de rol van zorg- en hulpverlener aanhouden is lastig uit te leggen vanuit een integrale aanpak die de gemeente voorschrijft. Daar maken immers ook toezicht en handhaving deel van uit. Bovendien: wie er vroeg of laat voor kiest alsnog een collega van de dienst toezicht of de politie in te schakelen, die ondermijnt daarmee mogelijk de vertrouwensrelatie die met zoveel zorg wordt opgebouwd.

De wet verplicht tot melden

Wat iemand van het wijkteam beslist, hangt ongetwijfeld ook af van zijn rol in de gegeven situatie. Want die rollen zijn zeer divers: de specialisten binnen een wijkteam komen zowel van diverse gemeentelijke diensten, als van instellingen in welzijn, jeugdzorg of GGZ. Is de wijkteammedewerker formeel ambtenaar, dan verplicht de wet om melding te doen van strafbare feiten. De gemeente kan echter niet van zorgprofessionals binnen het wijkteam eisen om strafbare feiten te melden. Gemeenten zullen daarom in hun beleid zelf keuzes moeten maken over hoe ze hiermee omgaan.

Duidelijke afspraken zijn nodig

Leeuwarden ging als een van de eerste gemeenten aan de slag met het opzetten van sociale wijkteams. Programmamanager Astrid de Bue herkent het dilemma als één van de lastigste aspecten: “We bouwen in de wijken een relatie op voor de lange termijn. Daarbij zie je leuke en minder leuke dingen. Wij hebben vanaf het begin afgesproken dat we het aankaarten als we iets zien wat niet mag.” In Leeuwarden zijn hierover dus duidelijke afspraken gemaakt, die ieder nieuw teamlid te horen krijgt. “Je moet erover in gesprek gaan met de bewoner. Als je dat niet doet, ben je in feite medeplichtig en het past niet bij een goede beroepshouding. Je moet er dus iets mee, maar dat vinden medewerkers niet altijd makkelijk en zeker niet leuk”, realiseert De Bue zich.
‘Wat flik je me nu! Ik dacht dat ik je kon vertrouwen.’

Astrid de Bue, gemeente Leeuwarden

Pleidooi voor maatwerk

Dirk Albert Prins, teammanager Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) van de gemeente Kampen, ziet een verschil tussen hoe professionals omgaan met dit dilemma: “Handhavers werken met strikte kaders en leggen boetes op wanneer iemand daaraan niet voldoet. Terwijl hulpverleners meer kijken naar wat iemand nodig heeft. Als ze een strafbaar feit ontdekken, rennen ze niet meteen naar de afdeling handhaving. Ze proberen eerst iemand ervan te overtuigen om zelf schoon schip te maken. Dat kost tijd en die moet je wel krijgen. Het is de uitdaging om handhaving te zien als instrument van hulpverlening, bedoeld om de eigen regie van de burger te herstellen. De manier waarop vraagt om maatwerk. Hiervoor is wel ruimte binnen de regels, als je het maar goed onderbouwt. Dit vraagt om goede samenwerking tussen handhavers en hulpverleners.”

Zelf schoon schip maken

In Leeuwarden denken ze daar ook zo over. Inwoners krijgen de kans om zélf de fout te herstellen, zo is binnen de sociale wijkteams afgesproken. De Bue: “De gemeente wijst op de rechten en plichten van inwoners. Wie zich daar niet aan houdt, krijgt een boete of andere maatregel. Wij zien het als een proces: je mag de tijd nemen om een inwoner ervan te overtuigen dat hij zelf naar de gemeente of de politie moet stappen. Soms wordt eerst de deur dichtgegooid. Dan gaan we een paar dagen later nog eens langs. We houden voet bij stuk: het liefst hebben we dat de inwoner zelf zijn fout herstelt. Lukt dat niet, ook niet na lang proberen, dan doen wij dat. Maar wel nadat we de bewoner daarover hebben geïnformeerd.”

Respect in de wijk

“Bij het opzetten van een wijkteam sta je er niet zo bij stil. Maar zeker als je langer in de wijk rondloopt, dan zie je veel!”, zegt De Bue over de mogelijke spagaat tussen de rol van hulpverlener en handhaver. Wat je daar als wijkteam mee doet komt in Leeuwarden nog niet standaard ter sprake in het eerste gesprek met een buurtbewoner. “Misschien moeten we dat wel doen, direct vertellen dat als we strafbare feiten zien of horen, we daarover wel in gesprek gaan om deze te herstellen. Nu zouden bewoners kunnen zeggen: ‘Wat flik je me nu? Ik dacht dat ik je kon vertrouwen’. Onze ervaring is dat mensen er uiteindelijk begrip voor hebben. Zij snappen ook wel dat wij niet medeplichtig kunnen zijn aan wat illegaal, frauduleus of zelfs crimineel is. Sterker: als we de andere kant zouden opkijken, beschadigt dat op den duur onze status in de wijk.”