Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Kennistafel: cultuur is bepalend  voor reactie op overtreding norm

Kennistafel: cultuur is bepalend voor reactie op overtreding norm

Welke verwachtingen bestaan er in verschillende culturen ten aanzien van een overheidsautoriteit? Hoe wordt er aangekeken tegen wettelijke normen, het overtreden van regels en het handelen van overheidsautoriteiten? Deze en andere vragen stonden centraal tijdens de Kennistafel ‘Interculturele verschillen en toezicht’ op 19 december 2017.

Het programma Handhaving en Gedrag organiseerde de bijeenkomst. Daarin gingen zo’n veertig aanwezigen - toezichthouders, beleidsmakers en wetenschappers – gevoed door twee wetenschappelijke presentaties het gesprek met elkaar aan: wat weten we al en waar zitten er nog blinde vlekken in onze kennis die om vervolgonderzoek vragen?

Robin Hood

Keynotespreker Eftychia Stamkou (Universiteit van Amsterdam - Faculteit Sociale en Gedragswetenschappen), zoomde in haar presentatie in op de vraag welke rol verschillende culturele aspecten spelen in de reacties op normovertredend gedrag. “Reacties op overtredingen hoeven zeker niet altijd negatief te zijn en te leiden tot morele verontwaardiging, afkeuring of woede”, maakte ze duidelijk. “Het kan ook zijn dat aan degene die een norm overtreedt juist macht of aanzien toegeschreven wordt. Zeker wanneer de normovertreder handelt in het belang van de groep. Robin Hood is daar een voorbeeld van. Maar ook het dragen van een afwijkende kleur stropdas kan statusverhogend werken.”

Collectivisme en tightness

Stamkou deed in negentien verschillende landen, verspreid over de wereld, onderzoek naar de vraag of en hoe de reacties op normovertredingen samenhangen met de mate van collectivisme en ‘tightness’ binnen een cultuur. “Collectivisme heeft vooral te maken met het streven naar groepsharmonie en het bij elkaar houden van de groep. Je ziet dat veel in Aziatische landen. Daartegenover staat een individualistische cultuur waarin mensen autonoom willen zijn en er – los van de groep – hun eigen normen en waarden op na willen houden.” Tightness – de andere culturele dimensie die Stamkou in haar onderzoek betrok - is een concept dat beschrijft hoe belangrijk regels zijn. “Daarbij gaat het niet alleen om hoe strikt de regels zijn, maar ook om de hoeveelheid ervan. In landen met een cultuur die je zou kunnen typeren als ‘tight’, zoals Japan en Pakistan, wordt groot belang gehecht aan sociale orde. Er zijn veel regels en op afwijkingen daarvan kunnen flinke straffen staan. ‘Looseness’ is de tegenhanger van tightness; er is wel degelijk sprake van regels, maar als je die overtreedt, kom je er vaak gemakkelijk mee weg.”

Leiders en regels

Stamkou onderzocht ook of mensen bereid zijn een normovertreder in een leiderschapsrol te steunen. De onderzoeksresultaten tonen aan dat in een samenleving met een collectivistische cultuur personen die normen volgen als machtiger worden gezien dan de overtreders. Stamkou: “In een individualistische samenleving is dit juist omgekeerd. Hier worden personen die een norm overtreden juist als machtiger gezien dan de normvolgers. Binnen individualistische culturen is de morele verontwaardiging ook minder groot bij het overtreden van een norm dan in een collectivistische cultuur. De mate van tightness (en looseness) heeft nauwelijks invloed op het toeschrijven van macht. En als het gaat om de steun voor een leider neemt deze zowel bij ‘tight’ als bij ‘loose’ af bij normovertredingen. Mensen zien liever iemand die zich aan de regels houdt als leider.”
In een individualistische samenleving worden normovertreders als machtiger gezien dan de normvolgers.

Culturele dimensies

Gert Jan Hofstede (WUR, faculteit Toegepaste Informatiekunde) trakteerde de aanwezigen op een vrij breed ingestoken benadering van culturele verschillen. In zijn betoog stond het begrip ‘moral circle’ centraal. Binnen een moral circle vallen de personen met wie we een morele relatie hebben. “Als iemand buiten onze moral circle valt, dan hebben we in feite niets met die persoon te maken. We kunnen die persoon dan puur instrumenteel bejegenen, dus zonder dat we daar – in morele zin – warm of koud van worden. We hebben immers geen enkele emotionele band met hem of haar.”
Hoe de moral circle van mensen er uitziet en wat de grenzen ervan zijn, is afhankelijk van verschillende culturele dimensies, maakte Hofstede duidelijk. “Dimensies zijn bijvoorbeeld de mate van collectivisme en individualisme in een samenleving of de mate waarin relaties binnen een samenleving hiërarchisch zijn georganiseerd. Soms denken we dat we iets hebben afgesproken met iemand uit een andere cultuur, terwijl er vervolgens niets gebeurt. Dat kan dan te maken hebben met het feit dat die persoon eenvoudigweg niets kan veranderen omdat zijn plaats in de hiërarchie dat niet toestaat. Hij zegt wel ‘ja’, maar dat is uit beleefdheid. In onze westerse cultuur verwarren we dat al snel met het idee dat er ook iets gaat gebeuren. Ook de mate waarin men onzekerheid vermijdt is een culturele dimensie, net als ‘masculinity’ en ‘femininity’. Wat dat laatste betreft: vertoon je als jongetje afwijkend gedrag als je ruzie maakt? Of ben je juist verkeerd bezig als je je in elkaar laat slaan?”

Vrij laten of duidelijk zijn?

Het lidmaatschap van een moral circle brengt rechten en plichten met zich mee. Hofstede: “Het is heel belangrijk om mensen die uit een andere cultuur naar Nederland komen daar duidelijkheid over te bieden. En dat is nou typisch iets wat we niet fijn vinden in Nederland. Wij willen mensen graag vrij laten, maar nieuwkomers kunnen daar vaak helemaal niet mee uit de voeten. Die willen weten waar ze aan toe zijn. En wil je echt bruggen slaan, dan zul je eerst toegang moeten krijgen tot iemands moral circle, of iemand binnen jouw moral circle krijgen. Dan kun je echt met elkaar in gesprek.”
Daarnaast zullen we volgens Hofstede verschillen ook moeten accepteren. “Dat is overigens wat anders dan misverstanden op hun beloop laten. We moeten allereerst tussen de oren krijgen dat niet iedereen cultureel hetzelfde is. Vervolgens kunnen we het gesprek met elkaar aangaan: hoe zien jullie het, hoe zien wij het? En hoe gaan we zonder al te veel misverstanden aan de slag met de dingen die we samen moeten doen? We hoeven echt niet met elkaar naar dezelfde kerk; onze waarden mogen best verschillend zijn. Maar we moeten daarover niet voortdurend in conflict komen. Ga bijvoorbeeld niet voortdurend handen schudden als de ander dat niet wil.”
"Door oog te hebben voor de Chinese cultuur bereiken onze inspecties meer dan we voor mogelijk hielden."

Is differentiëren discriminerend?

Eén van de vragen die tijdens de discussie na de presentaties prominent aan de orde kwam, was in hoeverre het wenselijk is te differentiëren in toezicht en handhaving richting verschillende culturele groepen. Is dat niet stigmatiserend, of discriminerend? Een interessante ontwikkeling in het licht van deze vraag is het beleid dat de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit heeft ontwikkeld voor Chinese restaurants. “Voorheen bestond daar een zeer moeizame relatie mee”, maakt iemand uit de zaal duidelijk. “Maar door te investeren in de relatie en via studie en training oog te krijgen voor de Chinese cultuur, bereiken we met onze inspecties nu meer op - bijvoorbeeld - hygiënegebied dan we voor mogelijk hielden. Het werkt dus als je aandacht besteedt aan de vraag hoe hun moral circle in elkaar zit en daar bij inspecties rekening mee houdt. Voor dergelijk nieuw beleid is wel intern draagvlak nodig, want je wijkt af van de reguliere aanpak. Maar de resultaten die we nu boeken zijn misschien wel het beste fundament onder dat draagvlak.”

Wat is het programma Handhaving en Gedrag?

Het programma Handhaving en Gedrag is een interdepartementaal samenwerkingsverband tussen de Belastingdienst, Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), Inspectie SZW en het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV). Het programma richt zich op de ontwikkeling en verspreiding van wetenschappelijke kennis over gedrag in relatie tot regelnaleving. Naast een tweejaarlijks congres organiseert het programma een aantal keer per jaar kennistafels. Samen met beleidsmakers en wetenschappers verkent het programma tijdens deze bijeenkomsten thema’s die de aandacht hebben, maar nog niet rijp zijn voor direct onderzoek. Het thema ‘Interculturele verschillen en toezicht’ blijkt relevant genoeg om verder onderzoek naar te doen. Het programma kijkt welke onderwerpen binnen het thema onderzocht kunnen worden. Op de hoogte blijven van het programma Handhaving en Gedrag? Meld u dan aan om opgenomen te worden op de mailinglijst.