Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
‘Nudgen’ in handhaving: opmars van gedragskennis

De inspiratiegroep 'Werken met gedragskennis' van de gemeente Dordrecht. V.l.n.r.: Chantal Chin A Foeng, Michiel Kuik, Petra Godefrooij, Sanne Voncken, Anne Wouters

‘Nudgen’ in handhaving: opmars van gedragskennis

Hoe kun je zorgen dat mensen zich aan de regels houden en de beste keuzes maken voor zichzelf en hun omgeving? Door goed te begrijpen wat hen drijft en het beleid daarop af te stemmen. Bij de gemeente Dordrecht zet een speciaal team zich in om de inzichten van gedragsbeïnvloeding breed uit te dragen. “Het enthousiasme is groot. Er is echt een beweging op gang gekomen.”

De gemeente Dordrecht heeft de laatste jaren flink ingezet op professionalisering van de handhaving. “Maar het mooiste is het natuurlijk als het niet nodig is om te handhaven en boetes uit te delen”, zegt Sanne Voncken, die er werkt als beleidsadviseur Openbare Orde en Veiligheid en trekker is van het programma ‘Sturen op Naleving’. “Daarom willen we nu vooral focussen op naleving. Anders gezegd: zorgen dat mensen het juiste gedrag vertonen.”

Een duwtje in de juiste richting

“Lang hebben we beleid gemaakt vanuit de gedachte: als je maar goed genoeg uitlegt wat de veilige, gezonde of beste keus is, dan volgt het gewenste gedrag vanzelf”, vertelt Sanne Voncken. “Intussen weten we beter. Mensen handelen helemaal niet zo rationeel en logisch. Iemand kan heel goed snappen welk gedrag verlangd wordt of het veiligst is, maar toch iets anders doen. Voorlichting geven of boetes uitdelen is dan niet voldoende. We hadden behoefte aan een andere strategie.”
Die strategie vond de gemeente in de gedragswetenschap. Al decennia vindt er onderzoek plaats naar de verborgen oorzaken en motieven achter menselijk gedrag. Dat heeft inzichten opgeleverd waarmee keuzes niet alleen te verklaren zijn, maar ook te voorspellen en te beïnvloeden. Die beïnvloeding kan via omvangrijke maatregelen of juist kleine, aanmoedigende ingrepen. Dat laatste wordt vaak ‘nudging’ genoemd. Oftewel: een licht duwtje in de juiste richting.

Averechts effect voorkomen

“Er zijn allerlei manieren om gedrag te beïnvloeden”, zegt Anne Wouters, die zich als adviseur bij de gemeente Dordrecht ook bezighoudt met gedragsverandering. “Het werkt vaak goed om in te spelen op de neiging van mensen om te doen wat iedereen doet. Je kunt de beste keuze of het gewenste gedrag ook leuker of uitdagender maken. Of juist makkelijker, door drempels weg te nemen. Denk aan het vooraf ingevulde belastingaangifte formulier. Goed gedrag belonen is ook effectief, zoals een groene smiley op een digitaal verkeersbord als je binnen de snelheidslimiet blijft.”
“Maak het gewenste leuker, uitdagender of juist makkelijker.”
“Als je wilt dat ergens geen fietsen staan, is het vaak niet bijster effectief om een verbodsbord te plaatsen. Vooral niet als er al fietsen staan”, vult Sanne aan. “Het kan bijvoorbeeld beter werken om blauwe vlakken te maken op de plekken waar je wél een fiets mag neerzetten.” Ander voorbeeld: een bord langs de snelweg dat telefoongebruik door bestuurders moet tegengaan. Als daarop logo’s van social media staan, werkt dat juist averechts. Het herinnert je eraan dat je nog iets moeten sturen of checken. Een betere optie is het bord met ‘Onderweg ben ik offline’. Allemaal voorbeelden waarbij het gewenste gedrag wordt gecommuniceerd en aangemoedigd.

Op eigen initiatief

Binnen de gemeente is Sanne op zoek gegaan naar mensen die zich samen met haar in gedragskennis wilden verdiepen. “Zo kwam ik uit bij Anne Wouters die ook al hiermee bezig was. Samen met nog drie anderen uit verschillende hoeken van de organisatie vormen we nu een team dat gedragsbeïnvloeding aanjaagt. Dat is dus echt van onderaf ontstaan, op eigen initiatief. Binnen de gemeente én daarbuiten hebben we intussen al goed van ons laten horen. We krijgen nu elke week nieuwe vragen om mee te denken over beleid of om onze kennis te delen.”
Zo verzorgde het team onlangs een workshop bij de afdeling Communicatie. Anne Wouters: “We hebben daar samen nagedacht over het fenomeen ‘associatie’. Wat willen we bereiken bij mensen als we met hen communiceren? Houd er rekening mee dat ontvangers een bepaalde boodschap niet altijd rustig gaan analyseren, maar dat de gebruikte woorden en beelden vanzelf allerlei associaties oproepen. Zo kan een folder over vuurwerkoverlast er juist voor zorgen dat mensen zin krijgen om vuurwerk te kopen, in plaats van om het netjes op te ruimen.”

Handhavers meer laten melden

Om professioneel met gedragskennis aan de slag te gaan, vroeg Sanne aan het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) om bij de gemeente Dordrecht de training gedragsverandering te verzorgen. “Zestien collega’s volgden in maart deze driedaagse training. Het mooie was dat de eerste ochtend toegankelijk voor iedereen was. De zaal zat helemaal vol. Zo’n zeventig belangstellenden lieten zich bijpraten over inzichten uit de gedragswetenschap.” De zestien deelnemers pasten tijdens de andere dagen het geleerde meteen toe door in duo’s een casus uit te werken.
“Hoe dagen we handhavers uit om meer meldingen te doen?”
Sanne zette tijdens de training haar tanden in een interne casus: hoe maken we het handhavers makkelijker om op straat tekenen van ondermijning te signaleren en te melden? “Tot ondermijning behoort van alles, van hennepplantages tot witwasbedrijfjes”, vertelt Sanne. “Onze conclusie is dat de handhavers op veel te veel tegelijk moeten letten. Geuren, camera’s, dichtgeplakte ramen, noem maar op. En dat nog naast hun reguliere opdracht, zoals parkeerhandhaving. Met als gevolg dat zij maar weinig signaleren en melden. We gaan nu één signaal een maand lang centraal stellen, zoals de geur van hennep. En we dagen de handhavers uit zoveel mogelijk meldingen te doen. Het doel: dat de diverse signalen tussen de oren gaan zitten en dat signaleren en melden een automatisme wordt.”

Briefing van een team handhavers in de maand waarin 'de geur van hennep' centraal staat

Een echte eyeopener

Bij de gemeente Dordrecht én partnerorganisaties is intussen een heuse beweging rondom gedragsbeïnvloeding op gang gekomen. In september start een tweede groep met de training gedragsverandering. ”Aan enthousiasme is zeker geen gebrek”, aldus Sanne. “Er is veel belangstelling bij collega’s van onder meer Wijken, Verkeer en Handhaving. Ook de Omgevingsdienst en de Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid doen mee. Voor velen is gedragsbeïnvloeding echt een eyeopener. En er zijn ook zóveel thema’s waarbij je het kunt toepassen: van asbest tot zwerfafval en van brandpreventie tot duurzaamheid.”
Sanne is zelf ook enthousiast over de interesse voor werken met gedragskennis. “We zijn natuurlijk nog maar net begonnen. Het is nog zoeken hoe we dit thema een plek in de organisatie gaan geven. We kijken in ieder geval erg uit naar de eerste resultaten van de casussen waarin we gedragskennis daadwerkelijk toepassen.”