Toezine

Wekelijkse verdieping voor professionals in toezicht, handhaving en inspectie

Bezig met laden...
Risicogestuurd toezicht zet lerende organisatie onder druk

Risicogestuurd toezicht zet lerende organisatie onder druk

Onder druk van bezuinigingen blijven voldoen aan de maatschappelijke eisen van effectief toezicht met hoge kwaliteit én op transparante wijze verantwoording afleggen over de werkwijzen en resultaten. Dat is de opgave waar toezichthouders vandaag de dag mee worstelen. Een oplossing lijkt te liggen in een combinatie van risicogestuurd toezicht, meer verantwoordelijkheid voor naleving bij bedrijven en aanscherping van handhaving en sanctionering. Hoe werkt dit in de praktijk, en wat zijn de effecten? Karin van Wingerde, criminoloog aan Erasmus School of Law, onderzocht dit samen met Peter Mascini en Jan-Willem Barth bij de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Onderzoek naar risicogestuurd handhaven in de praktijk

Veel toezichthouders hebben de afgelopen jaren een risicogestuurde werkwijze in hun beleid geïntroduceerd: een vorm van toezicht waarbij toezichthouders risico’s in kaart brengen en zo prioriteren dat ze hun beperkte capaciteit kunnen inzetten om een zo groot mogelijke reductie van risico’s te bereiken. Er is echter nog maar weinig bekend over welke veranderingen risicogestuurd toezicht meebrengt voor de werkwijze van inspectiediensten en vooral over wat voor consequenties dat heeft voor de inrichting en organisatie van het werk van inspecteurs in de praktijk. Karin van Wingerde, Peter Mascini en Jan-Willem Barth voerden in opdracht van het programma Handhaving en Gedrag een empirisch onderzoek uit naar risicogestuurd handhaven in de praktijk bij de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ISZW). Daarbij is in het bijzonder gekeken naar de inrichting en uitwerking van het toezicht en de consequenties voor de organisatie. De onderzoekers voerden vijfentwintig interviews met inspecteurs, teamleiders en betrokkenen bij het handhavingsbeleid, observeerden bij vijftien inspectiedagen en teamoverleggen en voerden een grondige analyse van het handhavingsbeleid van ISZW uit.

DE PRAKTIJK VAN TOEZICHT IN EEN NEOLIBERAAL TIJDPERK
Een case study naar de taakuitvoering door ISZW-inspecteurs bij de handhaving van de arbeidsomstandigheden
Uitgave: Uitgeverij Boom

Waarom hebben jullie onderzoek gedaan naar risicogestuurd handhaven in de praktijk?

“De gecombineerde toezichtsstrategie brengt met zich mee dat inspecties hun werk anders moeten organiseren. Wat betekent dit voor hoe inspecties werken en wat zijn de consequenties voor de praktische inrichting en organisatie van het werk van inspecteurs? Dat was nog onbekend, terwijl het heel belangrijke vragen zijn. Inspecties kunnen toezichtsbeleid immers op verschillende manieren gaan toepassen. Daarnaast is nooit zeker dat inspecteurs beleidswijzigingen daadwerkelijk zo uitvoeren als ze bedoeld zijn. In de praktijk beschikken inspecteurs immers over een aanzienlijke beslisruimte terwijl toezicht uitoefenen op hun werk lastig is; inspecteurs werken vaak alleen en op locatie. Ons onderzoek brengt in kaart hoe in de praktijk invulling wordt gegeven aan het nieuwe beleid.”
Karin van Wingerde over het onderzoek

Wat zijn de belangrijkste onderzoeksresultaten?

“Bij ISZW bleek het overgaan op risicogestuurd handhaven vier belangrijke veranderingen met zich te brengen voor het werk van de inspecteurs. Allereerst is er sprake van taakversmalling: waar inspecteurs vroeger ook mochten adviseren, waarschuwen en complimenten mochten uitdelen, beperkt hun werk zich nu tot enkel handhaving. Daarnaast is het werk meer voorgestructureerd: andere afdelingen leggen van tevoren vast wanneer inspecteurs waar moeten inspecteren en op welke onderwerpen. Een derde verandering is dat de werkzaamheden ter plekke meer zijn gestandaardiseerd. Inspecteurs werken bijvoorbeeld vaker met vaste invulformulieren. Tot slot is er sprake van juridisering van het werk: door de invoering van de Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving kunnen veel hogere boetes worden opgelegd. Daarmee is de kans dat bedrijven in bezwaar en beroep gaan ook groter. Dat stelt hogere eisen aan het werk van inspecteurs om ervoor te zorgen dat hun beslissingen juridisch stand kunnen houden.”
“Het invoeren van risicogestuurd toezicht brengt consequenties mee. Het is belangrijk om zich hiervan bewust te zijn en met elkaar de discussie aan te gaan over hoe hiermee om te gaan.”
“Er is dus sprake van vrij ingrijpende veranderingen. Uit ons empirisch onderzoek blijkt echter dat inspecteurs hun werkzaamheden helemaal niet zo drastisch hebben aangepast als op papier zou moeten. Veel inspecteurs delen nog steeds adviezen, waarschuwingen en complimenten uit, vaak vanuit een sterk verantwoordelijkheidsgevoel voor veilige en gezonde arbeidsomstandigheden. Het meer gestructureerde en gestandaardiseerde werk gaat soms goed, maar hangt ook af van pragmatische overwegingen: ligt een bedrijf op de route? En heb ik wel een laptop bij me om dit formulier in te vullen? Een laatste conclusie is dat de juridisering vooral veel tijd kost. Dat leidt ertoe dat inspecteurs ook selectiever worden in de overtredingen die ze wel en niet handhaven.”

Wat kunnen toezichthouders met deze resultaten?

“Uit dit onderzoek leren we dat de wijze waarop de inspecteurs bij ISZW toezicht houden niet zo uniform en efficiënt en ook niet zo transparant is als risicogestuurd handhaven beoogt. Omdat inspecteurs minder mogen maar zich wel nog steeds verantwoordelijk voelen, gaan ze meer zaken informeel afhandelen zonder dit vast te leggen. Een neveneffect is dat niet alle informatie van toezichthouders beschikbaar komt voor organisaties. Ook dat is iets waar aandacht voor moet zijn. Het invoeren van risicogestuurd toezicht brengt kortom consequenties mee. Het is voor ISZW maar ook voor andere inspecties belangrijk om zich hiervan bewust te zijn en met elkaar de discussie aan te gaan over hoe hiermee om te gaan.”

Wat is het programma Handhaving en Gedrag?

Het programma Handhaving en Gedrag is een interdepartementaal samenwerkingsverband tussen de Belastingdienst, Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), Inspectie SZW en het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV). Het programma richt zich op de ontwikkeling en verspreiding van wetenschappelijke kennis over gedrag in relatie tot regelnaleving. Gevestigde en jonge onderzoekers voeren in opdracht en onder begeleiding van het programma onderzoek uit. Daarnaast organiseert het programma een aantal keer per jaar kennistafels en een tweejaarlijks congres. Op de hoogte blijven van het programma Handhaving en Gedrag? Meld u dan aan om opgenomen te worden op de mailinglijst.