Inspecteurs, handhavers en markttoezichthouders. Twee dagen lang hingen ze aan de lippen van Malcolm Sparrow, de Amerikaanse hoogleraar die in toezichtland als goeroe wordt gezien. Zijn boek The Regulatory Craft uit 2000 zette de toon voor effectiever toezicht: niet de regels zijn heilig, maar de gewenste uitkomsten. Inmiddels niets nieuws, maar wel de sterke basis voor wat hij de probleemgerichte aanpak noemt. Melanie Ehren, bestuurslid van beroepsvereniging VIDE, deelt vijf inzichten die ze opdeed tijdens een tweedaags VIDE-seminar met Sparrow.
1. De hokjes ontstijgen
Toezichtorganisaties zijn vaak opgebouwd rond functies en processen. Maar een probleemgerichte aanpak vereist samenwerking over afdelingen, domeinen en toezichtorganisaties heen. Toezichthouders moeten niet alleen reageren op incidenten, maar ook een systematiek hebben om problemen vroegtijdig te signaleren. Daarvoor moeten ze efficiënt data en informatie uitwisselen, met andere toezichtorganisaties en intern.
2. Actie op alle niveaus
Probleemgericht toezicht stelt eisen aan de inspecteur. Die moet in de praktijk signalen herkennen en de juiste strategieën kiezen om in te grijpen. Dit vraagt echter ook wat van het middenmanagement dat tools en trainingen moet faciliteren die inspecteurs in staat stellen signalen te herkennen en strategieën te kiezen. En natuurlijk van de top die moet bepalen welke problemen prioriteit krijgen en hoe data en samenwerking daarin een rol spelen. Iedereen heeft een taak in probleemgericht werken – het is geen kwestie van een paar slimme inspecteurs, maar van een hele organisatie die moet meebewegen.
3. Casussen naar de voorgrond
Nu verantwoorden toezichthouders zich vaak aan de hand van nauwe prestatie-indicatoren zoals aantallen inspectiebezoeken, afgehandelde klachten en budgetverbruik per afdeling. Maar die cijfers zeggen weinig over de échte kwaliteit van toezicht. Een probleemgerichte aanpak betekent ook dat je kwalitatieve informatie deelt over de problemen die je hebt gesignaleerd, bijvoorbeeld door kwalitatieve waarin je vragen beantwoordt als: Wat is het probleem? Waarom is het een probleem? En voor wie? Hoe ontstaat het en hoe ontwikkelt het probleem zich?
“Toezichthouders moeten leren om hun impact te verwoorden.”
De antwoorden op die vragen geven toezichthouders legitimiteit voor de buitenwereld en daarmee draagvlak voor de brede interpretatie van hun opdracht. En het helpt ze om verantwoording af te leggen over hun keuzes. Intern is een goed verhaal van belang om de eigen strategieën te evalueren en verbeteren. Wie probleemgericht werkt, moet dat kunnen onderbouwen.
4. Moed richting de politiek
Als toezichthouders op die manier onderbouwen en uitleggen wat ze doen en waarom, zenden ze duidelijke boodschappen naar de politiek. Maar die zijn niet altijd welkom, vooral als ze niet in lijn zijn met politieke belangen. Probleemgericht toezicht vereist dan moed vanuit toezichthouders. Moed om die boodschappen wél te blijven verkondigen. En de moed om ‘niet aardig gevonden te worden’ door de top.
Alleen als toezichthouders de juiste, duidelijke boodschappen uitzenden, biedt dat de politiek de kennis en ruimte om probleemgericht toezicht te ondersteunen. Bovendien is zo’n uitleg ook nodig om niet alleen maar verantwoording af te niet te moeten leggen met meetbare indicatoren.
5. Grotere rol voor casestudies in het jaarverslag
Een goede toezichthouder voorkomt schade en signaleert maatschappelijke problemen voordat ze zichtbaar worden. Maar hoe meet je dat? De relatie tussen ingrijpen en effect is vaak moeilijk te bewijzen. Daarom moeten toezichthouders leren hun impact te verwoorden.
“Toezicht is meer dan controleren en handhaven: het gaat om het slim signaleren van problemen voordat ze escaleren.”
Dat kunnen ze doen met de eerder genoemde case studies. Die dan ook een prominente plaats verdienen in jaarverslagen. Van belang is dat toezichthouders in die case studies concreet laten zien hoe ze problemen identificeren, welke indicatoren ze gebruiken, welke acties ze ondernemen en wat de resultaten daarvan zijn. Geen droge opsommingen, maar tastbare, overtuigende verhalen over probleem, aanpak en resultaat. Je zegt niet dát je het verschil maakt, maar laat anderen die conclusie trekken op basis van je verhaal volgens het principe ‘show, don’t tell’.
In het kort
Toezicht is geen optelsom van cijfers, maar een vak waarin inzicht, strategie en communicatie samenkomen. De uitdaging? Problemen niet alleen signaleren, maar ook laten zien hóe en waarom ze ontstaan. Want zonder bewijs en onderbouwing van de problemen die je ziet, is er geen draagvlak. En zonder draagvlak kan er geen effectief toezicht zijn.
