De toeslagenaffaire ligt nog vers in het collectieve geheugen en het vertrouwen van burgers in de overheid neemt af. Hoe zorg je dat burgers je vertrouwen en je autoriteit aanvaarden? Professor Judith van Erp: “Burgers worden steeds meer betrokken bij toezicht, maar veel toezichthouders zijn ook nog zoekende.”
Bij gezag denken veel mensen aan autoritair, dominant en je wil opleggen. Zo niet professor Judith van Erp van de Universiteit Utrecht (UU). Zij onderzoekt vernieuwingen in het toezicht (zie kader). Volgens haar heeft gezag vooral te maken met vertrouwd worden. “Zijn burgers bereid om besluiten van toezichthouders te aanvaarden en vertrouwen? Vroeger waren onafhankelijkheid en objectiviteit voldoende om gezaghebbend te zijn, maar toezichthouders moeten zich aanpassen aan een nieuwe werkelijkheid. Burgers willen zelf meepraten, en merken dat er naar hen geluisterd wordt. Dit is te lang niet gedaan. Inmiddels worden burgers steeds meer betrokken bij toezicht, maar veel toezichthouders zijn ook nog zoekende.”
Vernieuwingen in toezicht
Het onderzoeksprogramma Toezicht met Gezag is onderdeel van het Nationale Wetenschapsagenda-programma Vernieuwing van Toezicht. Daarvoor werkt Van Erp samen met de Erasmus Universiteit, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), DCMR Milieudienst Rijnmond, Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en de Autoriteit Consument & Markt (ACM). Het programma wordt gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en de Inspectieraad.
Het onderzoeksprogramma Vernieuwing van Toezicht bestaat uit vier onderdelen:
- Toezicht met Gezag
- Toezicht op netwerken van organisaties
Welke vormen van toezicht kunnen netwerken versterken? - Het eigen verhaal als basis voor toezicht (onderzoeksproject RUN)
Hoe kunnen toezichthouders inspelen op de diversiteit aan diensten waar mensen in kwetsbare omstandigheden mee te maken krijgen? - Kennissynthese- en benuttingsproject
In fase II van het programma, die eind 2023 van start gaat, wordt de kennis van de drie projecten geïntegreerd.
Toezicht in contact met de samenleving
Het heeft een grote meerwaarde als toezichthouders in onderzoeksprojecten samenwerken, benadrukt Van Erp. “Maar vanzelfsprekend moet de kennis ook worden overgedragen. Leergangen zijn hiervoor een belangrijk middel, zoals de leergang Toezicht met Gezag, die ik in 2022 samen met collega Meike Bokhorst gaf op de Universiteit Utrecht. De deelnemers – vooral toezichthouders – stonden stil bij de vraag: hoe ben je een goede toezichthouder? Bij elke bijeenkomst nodigden we een inspecteur-generaal als gastspreker uit, zoals Theodor Kockelkoren van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), Marina Eckenhausen van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en René Jansen van de Kansspelautoriteit (Ksa). Dan ontdekken deelnemers dat ze ondanks de institutionele verschillen toch veel raakvlakken hebben. Zelfs de Ksa en de IGJ, vanwege de zorgplicht waarop de Ksa toezicht houdt.”
“Inmiddels realiseren ze zich hoe waardevol informatie van mondige burgers kan zijn.”
Een toezichthouder die maatschappelijk relevant wil zijn, moet allereerst weten wat burgers en maatschappelijke organisaties belangrijk vinden, benadrukt Van Erp. “Dat betekent je antenne aanzetten in de samenleving. Ik zie dat toezichthouders steeds meer bereid zijn om burgers bij toezicht te betrekken. Stonden ze eerder negatief tegenover mondige Nederlanders, inmiddels realiseren toezichthouders zich hoe waardevol hun informatie kan zijn. Bij de leergang zag ik dat alle organisaties ermee bezig waren, al was de een er wat verder mee dan de ander. Er was veel herkenning. Zo leerde SodM van de Groningse aardbevingen dat het loont om in gesprek te gaan met omwonenden en ze te betrekken in het onderzoeksproces. Dat inzicht passen ze nu toe bij de waterinjecties in Twente. De onderzoekers legden de lessen ook vast in een essay.
Lerende organisatie
De zoektocht naar hoe je burgers betrekt bij toezicht speelt niet alleen bij langer bestaande organisaties, maar geldt net zo goed voor nieuwe toezichthouders. Van Erp: “Zij zoeken naar hun identiteit en hoe ze gezaghebbend kunnen zijn. Zo klopte de nieuwe Inspectie belastingen, toeslagen en douane (IBTD) bij ons aan voor een ontwikkeltraject, dat ik samen met collega Meike Bokhorst heb ontwikkeld. De IBTD heeft een bijzondere positie. Ze houden toezicht op de overheid en hebben een agenderende functie. Zij richten zich op de Belastingdienst, de uitvoeringsdiensten Douane en Toeslagen en de ministeries, als lerende organisaties. Ze onderzoeken de organisaties op hun functioneren, signaleren en adviseren. Met als doel dat zij ervan leren.”
“We vroegen iedereen om met vijf burgers in gesprek te gaan.”
In gesprek
Van Erp en Bokhorst gaven de 25 medewerkers van de IBTD huiswerk mee. “We vroegen iedereen om met vijf burgers in gesprek te gaan. Wat weten mensen al over de inspectie? Wat verwachten ze ervan? De een sprak met mensen op de sportclub, de ander met een medereiziger in de trein of schoonfamilie. Dat leverde een interessant inkijkje op. Ten eerste bleken veel mensen de Inspectie belastingen, toeslagen en douane nog niet te kennen. Maar toen ze ervan wisten, waren ze wel positief dat die bestond.”
Doen en durven
Ook spraken Van Erp en Bokhorst met de medewerkers over rolmodellen. “Al snel kwamen we tot de conclusie dat je als nieuwe inspectie vooral moet doen én durven”, zegt Van Erp. “Inspecteur-generaal Bart Snels van de IBTD was daar ook groot voorstander van. Meer signalen uit de maatschappij en de ondertoezichtgestelde organisaties afgeven aan beleid en politiek en beelden, verhalen en korte verslagen delen. De samenleving heeft daar ook behoefte aan.”
“We gaan in 2024 nieuwe opleidingen ontwikkelen.”
Nieuwe opleidingen
Wie gezaghebbend wil zijn en blijven, moet met zijn tijd meegaan, benadrukt Van Erp. Bij het onderzoeksprogramma Vernieuwing in toezicht is hier ook aandacht voor, zeker in fase II, die zich richt op kennisbenutting. “In de loop van 2023 krijgen we de eerste resultaten en gaan we lessen trekken. Daarna – in 2024 – gaan we nieuwe opleidingen ontwikkelen”, zegt Van Erp. “Zowel praktische voor inspecteurs als meer strategische voor inspecteurs-generaal. Die gaan we samen met TIAS Business School en de andere twee onderzoeksprogramma’s ‘External and internal supervision methods and modalities for organizational networks addressing complex societal issues (EISON)’ en ‘RUN’ aanbieden. Uiteraard sluiten we ook weer aan bij de kennisnetwerken van inspecties en markttoezichthouders, Vide en de Inspectieraad. Om overlap met andere opleidingen te voorkomen.”
