Aan de basis van toezicht ligt kennis. Je hebt het nodig om je toezicht in te richten en goed toezicht levert vervolgens ook weer kennis op. Voor het gezag van toezicht is het wel van belang dat het om betrouwbare kennis gaat. Vaste ToeZine-columnist Hadewych van Kempen onderscheidt drie belangrijke ingrediënten voor zulke betrouwbare kennis: goede onderzoeksmethoden, toetsing en evaluatie én dialoog.
Sinds de oudheid zoeken mensen naar kennis. Archimedes ging ervoor in bad zitten, druïden lazen ingewanden en tegenwoordig struinen ‘wappies’ het internet af. Mensen zijn van nature leergierig en willen alsmaar beter begrijpen wat er gebeurt, hoe dingen werken, waarom zaken zijn zoals ze zijn en wat ‘het’ allemaal betekent. We hopen dat kennis ertoe leidt dat we weten wat waar is, de waarheid. Veel mensen zijn op zoek naar De Waarheid. Die kan iets heel verhevens zijn, spiritueel of psychologisch. Maar het kan net zo goed om wereldse kwesties gaan. Wie heeft de moord gepleegd, hoe maakt een virus mensen ziek, zijn alle knoppen goed ingedrukt?
Om antwoorden te geven op al die vragen doen onder andere rechercheurs, wetenschappers, journalisten en toezichthouders onderzoek. Zij verzamelen data, plaatsen die in een theoretisch kader en trekken hun conclusies. Als zij hun onderzoek met de juiste methoden betrouwbaar en ethisch verantwoord uitvoeren, dan levert dat nieuwe, betrouwbare kennis op. Vereiste is dan bijvoorbeeld wel dat hun theoretisch kader logisch consistent is. Maar ook dat conclusies zijn opgebouwd uit de juiste toepassing van statistische analyses. En dat is nog maar een greep uit de voorwaarden die gelden om waarnemingen succesvol te verwerken tot kennis.
Betrouwbare kennis
Kennis heeft vaak grote impact. Van een veroordeling voor een misdrijf tot toepassing van een nieuwe technologie. En van politieke meningsvorming tot het opleggen van een boete. Vanwege die impact is kennisvorming omgeven door stevige waarborgen. Verdachten worden door het strafrecht in bescherming genomen, journalisten passen hoor en wederhoor toe, wetenschappers stellen zich bloot aan kritiek en toezichthouders verantwoorden zich door te rapporteren over de stappen in hun onderzoek.
“Met een grote stapel normen en procedures zorgen we ervoor dat onderzoek kennis oplevert.”
En van iedereen mag je verlangen dat ze achteraf evalueren of ze het wel bij het juiste eind hadden. Kortom, met een grote stapel normen en procedures zorgen we ervoor dat onderzoek kennis oplevert waarop we bij belangrijke beslissingen durven te bouwen.
Fouten rechtzetten
Maar zelfs met normen en procedures is er nog ruimte om fouten te maken en kan er ook van alles misgaan in de productie van kennis, met foute informatie tot gevolg. Toeslaggerechtigden fraudeerden toch niet, gaswinning bleek niet veilig en autisme werd niet veroorzaakt door vaccins.
Om zulke misinformatie te corrigeren, zijn er vaak ad-hocprocedures waarmee fouten alsnog worden ‘rechtgezet’. Factcheckers gaan na of een bericht wel klopt, wetenschappelijke reviewers leveren kritiek en parlementaire enquêtecommissies verhoren betrokkenen om de gang van zaken te reconstrueren. Het is de bedoeling dat uiteindelijk duidelijk wordt hoe het zat, wat er is gebeurd, wat er wel of niet waar is. Daarmee wordt duidelijk welke schade eerdere fouten hebben aangericht.
Kennis is macht
Er is betrouwbare kennis nodig om voor veilig voedsel te zorgen, criminaliteit te bestrijden, gezond te leven, risico’s te beheersen en keuzes te beïnvloeden. Met kennis bereik je doelen. Met andere woorden: kennis is macht. Als je weet hoe iets werkt of wat er aan de hand is, kun je effectiever en doordachter handelen dan iemand die zomaar wat doet.
“Er is grote overeenstemming over de methoden om kennis van onzin te onderscheiden.”
Terwijl mensen verschillen in hun belangen, waarden, normen, rollen, perspectieven, invalshoeken, theorieën en ideeën, is er overeenstemming nodig over de methoden om kennis van onzin te onderscheiden. Kennis wordt gemaakt door onderzoek te doen en door te redeneren. Onderzoeksmethoden en redeneringen zijn er in alle soorten en maten. Die worden door verschillende zaken beïnvloed, zoals het doel van onderzoek. De manieren om informatie te verzamelen en analyseren. De achtergronden van onderzoekers. En de aannames die in een bepaalde tijd of op een bepaalde plaats als juist gelden.
Wat is waar?
Als kennis en macht zo innig met elkaar verbonden zijn, is het een kwestie van democratie om meerdere perspectieven te betrekken bij het maken van kennis. Het gaat er niet alleen om onderzoek op de juiste manier te doen. Democratische kennisontwikkeling gaat ook om de vragen die mensen formuleren en om de gevolgen die worden verbonden aan onderzoeksconclusies. Een ander perspectief, dat heeft niet alleen betrekking op wat je wil weten, maar ook waarvoor je naar die kennis zoekt.
Mensen kunnen van mening verschillen over de vraag wat geldt als bewijs en wanneer iets voldoende bewezen is. Nog ingewikkelder wordt het als bepaalde vormen van bewijs worden uitgesloten of als theorie en bewijs niet overeenstemmen. Vaak kan met autoriteit of gezag de knoop worden doorgehakt over de vraag of er sprake is van betrouwbare kennis.
“Vaak kan met autoriteit of gezag de knoop worden doorgehakt over of er sprake is van betrouwbare kennis.”
Maar als de autoriteit omstreden is, zal er worden gedebatteerd en geargumenteerd. Dankzij debat worden argumenten aangescherpt en redeneringen kloppend gemaakt. Dat kan goed werken binnen een gemeenschap waarin iedereen dezelfde logica erkent. Maar wanneer dat niet het geval is, is het dus makkelijk om de ander als dom of ‘wappie’ weg te zetten – die ander redeneert immers niet logisch. In zo’n situatie leidt debat niet tot meer kennis, maar juist tot tegenstellingen waarbij groepen elkaars kennis verwerpen. In zulke gevallen is er dialoog nodig.
Dialoog aangaan
Je kunt proberen een dialoog aan te gaan om begrip te krijgen voor de denkwijze van de ander. In een dialoog vertel je wat je denkt en gelooft. En luister je naar de emoties en wensen van een ander. Terwijl je in een debat je conclusies onderbouwt, schort je je oordeel in een dialoog juist op. Je gaat ervanuit dat je niet alles weet en je respecteert de kennis van een ander, die immers op andere waarnemingen gebaseerd is dan de jouwe. Dat is een werkelijk wetenschappelijke benadering: met nieuwsgierigheid en open voor verrassingen onderzoeken hoe het zit.
“In een dialoog schort je je oordeel op en dat is een werkelijk wetenschappelijke benadering.”
Drie elementen van kennis
Zo kom ik tot drie elementen die tot betrouwbare kennis leiden: goede onderzoeksmethoden, toetsing en evaluatie en dialoog. Het gaat er steeds om dat je open durft te staan voor andere benaderingen, andere redeneringen en zelfs andere feiten die mogelijk tot andere conclusies leiden dan de jouwe. Dat leren kan alleen samen, doordat je elkaar tegenspreekt en met elkaar meedenkt. Je geeft je claim op de waarheid op en daar krijg je kennis én kennissen voor terug.
Hadewych van Kempen
is strategisch kennisadviseur bij Bureau Inspectieraad. Ze heeft in Leiden politicologie gestudeerd, gevolgd door een gevarieerde loopbaan bij instellingen in en rond de overheid (WRR, een ngo, de Algemene Rekenkamer, een inspectie en ministeries). Sinds september 2022 is zij voor een jaar de vaste columnist voor ToeZine. Elk kwartaal verschijnt er een column van haar hand met een uitgesproken mening over goed toezicht. Zo wil zij toezichthouders prikkelen tot nadenken. Dit is haar vierde en laatste vaste column voor ToeZine.
