Van militairen op missie tot medewerkers op kantoor: de Inspectie Veiligheid Defensie (IVD) ziet erop toe dat iedereen bij Defensie veilig kan werken. Een pittige opgave in een tijd waarin oorlogsdreiging toeneemt en Defensie flink investeert in personeel en materieel dat allemaal onder toezicht van de IVD valt. Hoe zorg je dat toezicht onder die druk niet naar de achtergrond verdwijnt? Mariëlle Verberk, de nieuwe hoofdinspecteur en hoofd Onderzoek en Toezicht, vertelt erover.
Vanuit haar eerdere werk bij de politie en reclassering was veiligheid bekend terrein voor Verberk, maar juist de militaire context maakte indruk. “Ik vond het confronterend om te zien hoe sterk de organisatie zich voorbereidt op een oorlog. Het gaat bijna niet meer over óf, maar over wanneer.” Met die blik kijkt ze hoe de IVD veiligheid binnen Defensie kan bewaken en bevorderen. De drie belangrijkste taken die ze daarbij voor zich zag toen ze afgelopen februari startte? “Positionering, positionering en positionering”, glimlacht ze. “De IVD is opgericht in 2018 na een aantal ernstige ongevallen bij Defensie. Zoals die met een mortiergranaat in Mali, waarbij militairen om het leven kwamen.”
Onderzoek naar incidenten doet de IVD nog steeds, maar de taken zijn inmiddels breder. “Zijn veiligheidsprocessen op orde? Worden risico’s voldoende afgewogen bij beslissingen? Is het veiligheidsmanagement goed ingericht? Om onze rol goed te vervullen, moeten we stevig gepositioneerd zijn. Onze invloed neemt toe als we goed contact hebben met de verschillende onderdelen van de krijgsmacht, en als de mensen binnen Defensie ons werk begrijpen en serieus nemen. Daarvoor moeten we de organisatie en de taal van Defensie kennen. Dan kunnen we risico’s goed afwegen en kiezen welke zaken we oppakken.”
Over de IVD
De Inspectie Veiligheid Defensie (IVD) houdt toezicht op een veilige taakuitvoering van Defensie. Dat doet ze voor de hele organisatie, die ruim 86.000 militairen, burgermedewerkers en reservisten telt in binnen- en buitenland. De IVD onderzoekt veiligheidsincidenten en kijkt naar thema’s zoals gevaarlijke werkomstandigheden. Naast fysieke veiligheid is ook sociale veiligheid onderdeel van het toezicht. Denk aan bescherming tegen ongewenst gedrag, een veilig leerklimaat en ruimte om zorgen of fouten te melden.
Snel én veilig
Defensie groeit hard. De organisatie schaft in hoog tempo materieel aan en werft in korte tijd ruim 14.000 extra medewerkers. Dat legt druk op processen die juist zorgvuldig moeten verlopen, ziet Verberk. “Je loopt het risico dat snelheid het wint van zorgvuldigheid en veiligheid. In 2030 moet Defensie gegroeid zijn naar 100.000 medewerkers. Die mensen worden in korte tijd geworven en opgeleid. Opleidingen worden soms ingekort en dat stelt eisen aan hoe je omgaat met veiligheidsrisico’s. Leren nieuwe medewerkers bijvoorbeeld wel goed genoeg hoe ze veilig met materieel werken? Daar ligt een belangrijke taak voor toezicht. Signalen daarover hebben onze aandacht.”
“We passen ons toezicht aan door korter onderzoek te doen en aanbevelingen meteen door te geven.”
Doen wat nodig is
Veiligheidschecks, onderzoek en inspecties kunnen de boel ook vertragen. “Je kunt je voorstellen dat mensen in een crisis- of oorlogssituatie zeggen: laat toezicht maar even zitten, dat kost te veel tijd. Maar juist dan is toezicht waardevol. Elk voertuig dat uitvalt door iets wat je kon signaleren en voorkómen, verzwakt de gevechtskracht. Goed toezicht versterkt die gevechtskracht, maar dan moeten we onze interventies en onderzoeksmethoden wel aanpassen aan de situatie en doen wat het meeste effect heeft. In een crisis kunnen we niet maandenlang onderzoek doen en pas daarna terugkomen met aanbevelingen.”
Daar werkt de IVD hard aan. Bijvoorbeeld met kortere onderzoeken of interventies en snelle gerichte aanbevelingen. “Dat deden we bijvoorbeeld bij een onderzoek naar een dodelijk ongeval met een militair voertuig in 2024. Al snel bleek dat er iets mis was met een brandstoffilter. Dat signaal gaven we direct door, waarop Defensie de vervangingstijd van die filters heeft ingekort en extra instructies toevoegde aan het onderhoud. En dat terwijl ons onderzoek nog liep.”
Soms betekent het ook dat de IVD Defensie zelf onderzoek laat doen. “We moeten steeds afwegen: stappen wij zelf naar voren of niet? Voor het lerend effect van Defensie kan het soms beter zijn dat we een stap terug doen. In zo’n geval blijven we wel betrokken en stellen we vragen.”
Sociale veiligheid in ontwikkeling
Naast fysieke veiligheid kijkt de IVD ook naar sociale en psychologische veiligheid. Ook binnen Defensie een relevant thema, volgens Verberk. “Veel jonge mensen worden hier opgeleid en gevormd tot wie ze zijn. Dat gebeurt in een omgeving met een duidelijke hiërarchie en discipline. Daar horen activiteiten bij waarin je fysieke en mentale grenzen moet opzoeken. Dan is het extra belangrijk dat medewerkers zichzelf kunnen zijn en zich durven uit te spreken als iets niet goed voelt.”
“Voor het lerend effect is het soms beter om een stap terug te doen.”
Het toezicht op sociale veiligheid is nog in ontwikkeling, geeft Verberk toe. “We nemen het steeds meer mee in gesprekken die we voeren met medewerkers, en in de verkenningen en onderzoeken die we doen. We zoeken nog wel naar onze rol hierin en waar we als inspectie echt iets kunnen toevoegen, naast de bestaande meldpunten en voorzieningen binnen Defensie.”
Wargame voor betere samenwerking
Snel en gericht toezicht vraagt ook om samenwerking, ziet Verberk. “Naast de IVD houden bijvoorbeeld ook de Nederlandse Arbeidsinspectie en de Inspectie Leefomgeving en Transport toezicht op onderdelen van Defensie. Daarnaast zijn er interne Defensie-specifieke toezichthouders, zoals de Militaire Luchtvaart Autoriteit, de Inspectie Militaire Gezondheidszorg en een toezichthouder die zich richt op gevaarlijke stoffen. Om die samenwerking te versterken, organiseerden we onlangs een wargame, een oefening waarbij we met verschillende inspecties onderzochten hoe we in een crisis beter kunnen samenwerken en kennis delen.”
“Toezichthouders kunnen meer elkaars ogen en oren zijn.”
Een belangrijke les: toezichthouders kunnen meer elkaars ogen en oren zijn. “Als één inspectie iets ziet dat relevant is voor een ander, of waar een andere inspectie iets mee kan, dan kun je samen optrekken. Zo kunnen we eerder risico’s herkennen en meer integraal benaderen. Bovendien verminderen we zo de toezichtslast. Je wilt voorkomen dat er na een incident vijf toezichthouders op de stoep staan, met nét een andere invalshoek, en betrokkenen vijf keer hun verhaal moeten doen.”
Verberk wil er met haar collega’s voor zorgen dat veiligheid binnen Defensie ‘top of mind’ blijft. “Via ons toezicht houden we Defensie scherp. Zo werken we ernaartoe dat toezicht geen last is, maar helpt om risico’s te zien, ervan te leren en veiliger te werken.”
