Ga naar de inhoud

Meer vertrouwen vraagt om stevig toezicht

Meer vertrouwen in burgers en bedrijven betekent niet dat er minder toezicht nodig is. Dat is de kern van het rapport ‘Toezicht met vertrouwen’ van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli). Volgens de Rli hebben toezichthouders onder de Omgevingswet minder overzicht en houvast en moeten ze vaker achteraf ingrijpen. De raad pleit daarom voor betere samenwerking en een sterkere stem van toezichthouders bij beleid en regels.

Man controleert bouwplaats

Een veehouder wil een mestsilo bouwen. Vroeger kon een toezichthouder op de meegestuurde plattegrond zien dat de geplande plek te dicht bij een woning lag. Eén telefoontje was genoeg om de plaats van de silo op tijd te veranderen. Onder de Omgevingswet hoeft die locatie niet meer vooraf te worden doorgegeven. Daardoor kan een probleem pas aan het licht komen als de silo er al staat.

Het voorbeeld laat zien waar het volgens de Rli schuurt. Een aanvraag of melding bevatte vroeger veel meer informatie en context dan nu. Zoals een toezichthouder het verwoordt: “Vroeger kwamen aanvragen binnen per pakketpost, nu krijgen we een ansichtkaart.” Dat maakt het lastiger om risico’s goed in te schatten.

Minder overzicht en houvast

De Rli sprak voor ‘Toezicht met vertrouwen‘ met onder meer omgevingsdiensten, gemeenten, provincies en bedrijven. Uit die gesprekken komt een aantal signalen naar voren. Toezichthouders hebben minder overzicht en minder houvast. Ook krijgen ze te maken met grotere verschillen tussen lokale regels en moeten ze vaker achteraf ingrijpen.

Een belangrijke oorzaak is dat meer activiteiten met algemene regels worden geregeld en minder vaak met een vergunning vooraf. Ook zijn zorgplichten en open normen belangrijker geworden. Die geven burgers en bedrijven ruimte om zelf te bepalen hoe zij aan een norm voldoen. Toezichthouders moeten daardoor vaker zelf beoordelen wat bijvoorbeeld een ‘passende maatregel’ is. Dat kan tot verschillen leiden tussen omgevingsdiensten, maar volgens het onderzoek van de Rli kunnen zelfs toezichthouders binnen dezelfde organisatie van mening verschillen. Daardoor weten bedrijven niet goed waar ze aan toe zijn.

Vertrouwen moet je organiseren

Dat roept een interessante vraag op: hoeveel kun je overlaten aan de verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven? De Omgevingswet gaat uit van vertrouwen. Burgers en bedrijven krijgen meer ruimte en moeten zelf meer verantwoordelijkheid nemen voor de leefomgeving. Maar, zegt de Rli, niet iedereen kan of wil dat in dezelfde mate. Een groot bedrijf met veel juridische en technische kennis kan makkelijker zelf uitzoeken wat een open norm vraagt dan een kleine ondernemer.

Vertrouwen geven betekent daarom niet automatisch dat er minder toezicht nodig is. Juist als burgers en bedrijven meer zelf moeten afwegen, moet duidelijk zijn wat van hen wordt verwacht en moet de toezichthouder zicht houden op de risico’s. Dat is extra belangrijk omdat de capaciteit bij omgevingsdiensten al onder druk staat. De Rli waarschuwt voor een neerwaartse spiraal: meer werkdruk kan leiden tot minder toezicht en meer overtredingen. Dat kan het vertrouwen in de rechtshandhaving verder aantasten.

Toezichthouders eerder betrekken

De oplossing ligt volgens de Rli niet alleen bij omgevingsdiensten. Rijk, decentrale overheden, uitvoeringsorganisaties en bedrijfsleven moeten samen aan de slag. Daarom stelt de raad een programma ‘Toezicht en Handhaving onder de Omgevingswet’ voor met drie prioriteiten.

De eerste is meer duidelijkheid over hoe burgers en bedrijven hun eigen verantwoordelijkheid kunnen invullen. De tweede is meer uniformiteit als lokaal maatwerk tot te grote verschillen leidt. De derde: betrek de kennis en ervaring van toezichthouders eerder bij het maken van regels en beleid.

Op dat laatste punt ziet de Rli veel ruimte voor verbetering. Omgevingsdiensten merken dagelijks waar regels onduidelijk, moeilijk uitvoerbaar of lastig te handhaven zijn. Toch komt die praktijkkennis nu nog te weinig terecht bij beleidsmakers. De raad wil daarom dat de adviesrol van omgevingsdiensten steviger wordt vastgelegd. Zo kan al bij het maken van beleid worden bekeken of regels later ook echt uitvoerbaar, ‘toezichtbaar’ en handhaafbaar zijn.

Ook interessant voor andere toezichthouders

‘Toezicht met vertrouwen’ is geen afrekening met de Omgevingswet. De Rli ziet een stevig fundament, maar waarschuwt dat de praktijk extra aandacht vraagt. Meer vrijheid, maatwerk en eigen verantwoordelijkheid werken alleen als ook toezicht en handhaving daarop zijn ingericht.

Daarmee is het rapport breder interessant dan alleen voor milieutoezichthouders. Het stelt een vraag die bij veel toezicht speelt: als je mensen meer ruimte en verantwoordelijkheid geeft, wat vraagt dat dan van de toezichthouder?

Voor het milieutoezicht is de boodschap van de Rli concreet: neem de signalen uit de praktijk serieus en stuur de uitvoering van de Omgevingswet bij. Wachten tot precies duidelijk is hoe alle veranderingen uitpakken, vergroot volgens de raad het risico dat problemen en achterstanden zich opstapelen. Nu voorkomen is beter dan later repareren.

ODNL: ‘Hier kunnen we mee aan de slag’

Omgevingsdienst NL herkent zich in de analyse van de Rli. Ook zonder het voorgestelde programma ziet ze mogelijkheden om stappen te zetten. ODNL is al met verschillende brancheverenigingen in gesprek over duidelijkere regels voor bedrijven. Ook willen omgevingsdiensten gemeenten en provincies ondersteunen bij het maken van omgevingsplannen. Hun praktijkkennis kan volgens ODNL helpen om ontwikkelingen te versnellen én te voorkomen dat milieurisico’s in plannen te weinig aandacht krijgen.

Lees de volledige reactie.