Burgers en organisaties in Nederland hebben over het algemeen vertrouwen in de onafhankelijkheid van inspectiediensten, stelt voorzitter van de Inspectieraad Jan van den Bos. Om dit zo te houden, is wel een aantal maatregelen nodig, benadrukt hij zo vlak voor de verkiezingen. Zo wil hij een wet die de onafhankelijkheid van inspecties borgt. En wil hij dat de diensten meer feeling houden met de maatschappij.
Vertrouwen als speerpunt
Hoe houden het vertrouwen van burgers en bedrijven en de onafhankelijkheid van inspecties verband met elkaar?
“Als mensen het idee hebben dat inspecties de ministeries napraten, vertrouwen ze er niet meer op dat de diensten handelen volgens de criteria van de rechtsstaat. Dan hebben ze niet meer het gevoel dat er iemand oplet en opkomt voor de publieke belangen. Ook als de inspecties intussen wel degelijk hun werk goed doen. Vertrouwen in de onafhankelijkheid van inspecties is overigens altijd al een speerpunt van de Inspectieraad geweest. Door de kinderopvangtoeslagenaffaire en de aanpak van het coronavirus is het onderwerp nu actueler dan ooit.”
Dezelfde belangen
Recent pleitte bijzonder hoogleraar Toezicht Femke de Vries er nog voor om inspecties buiten de departementen te plaatsen. U vindt dat geen goed idee, waarom niet?
“De Vries zegt gevat ‘De IG van vandaag is de DG van morgen’. Ze wil hiermee aangeven hoezeer inspecties en ministeries met elkaar verweven zijn. Ik zie dat niet zo. Inspecties zijn terecht onderdeel van de ministeriële verantwoordelijkheid. Ministeries en inspecties hebben namelijk dezelfde publieke belangen, zoals het waarborgen van de veiligheid van burgers. Ze verschillen alleen in de uitvoering van hun rollen – beleidsmaker versus controleur.”
“Het contact tussen de minister en ‘zijn’ inspectiedienst mag niet verslechteren.”
“Ik denk dat het voor bestuurders essentieel is om ongefilterde informatie van inspecties te krijgen. Als de inspectiediensten buiten de departementen worden geplaatst, worden de lijnen langer en daardoor verslechtert het contact tussen de minister en ‘zijn’ inspectiedienst. Dat gaat ten koste van goed beleid.”
Wettelijke basis
Toch vindt u dat er een ‘Wet op de Rijksinspecties’ moet komen die de onafhankelijkheid van inspecties ten opzichte van ministeries waarborgt.
“Onafhankelijkheid wordt vaak verward met zelfstandigheid. Nee, de inspecties zijn onderdeel van ministeries. Daar leggen ze ook openbaar verantwoording aan af in de vorm van jaarverslagen en ‘Staten van’. Tegelijkertijd voeren de inspecties hun rol wel onafhankelijk uit. De kaders daarvoor kun je naar mijn mening het beste wettelijk vastleggen. Een wet voorkomt discussie over prioriteiten en positionering, zowel van het ministerie als de inspectie. En dat vergroot het vertrouwen in de inspecties.”
“Een wet voorkomt discussie over positionering.”
“Overigens zie ik die wet alleen als een randvoorwaarde voor meer vertrouwen. De inspecties moeten dat vertrouwen voor het grootste deel verdienen door de manier waarop ze hun taken uitvoeren. Zo vind ik het heel belangrijk dat de diensten hun bevindingen openbaar maken.”
Contact voor meer vertrouwen
Inspecties kunnen volgens de Inspectieraad ook vertrouwen kweken door meer in contact te staan met de maatschappij. Hoe werkt dat?
“Je kunt geen effectief toezicht houden als je niet weet wat er in de maatschappij speelt. Wie zo werkt, verliest automatisch aan vertrouwen. De toeslagenaffaire is een treffend voorbeeld. Niet voor niets vraagt het kabinet naar aanleiding daarvan aan inspecties om signalen uit de praktijk terug te geven aan beleid en de politiek.”
“Hopelijk kunnen we binnenkort weer live met groepen mensen in gesprek.”
“Als Inspectieraad hebben we al langer aandacht voor het betrekken van de samenleving bij het toezicht. Bijvoorbeeld met het project ‘Maatschappelijke dialoog’. Hiermee organiseren we bijeenkomsten waarin inspecties in gesprek gaan met burgers en andere belanghebbende partijen. Uiteraard doen de Inspecties dit ook al uit zichzelf, maar wij helpen ze graag een handje. Vanwege het coronavirus zijn de publieksbijeenkomsten voorlopig niet mogelijk. We kijken nu hoe we de dialoog met burgers op een ander manier vorm kunnen geven.”
