Drugsgeld witwassen en kwetsbare mensen uitbuiten: criminelen maken misbruik van ons complexe zorgsysteem. Lokale en landelijke toezichthouders bundelen hun krachten om zorgfraude effectiever aan te pakken. “We kunnen als publieke organisatie alleen daadkrachtig optreden als hard ingrijpen in de samenleving ook rechtmatig en rechtvaardig gebeurt.”
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het toezicht op de Wmo en Jeugdwet. Zij zien criminele activiteiten in de zorg toenemen. “Van drugscriminelen die zorgfacturen gebruiken om hun geld wit te wassen tot uitzendbureaus die frauderen met de registraties van zorgmedewerkers”, vertelt Bas Wijnen, Teamleider naleving Wmo en Jeugdwet en kinderopvang & VE bij de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). “Het gevolg is dat onbevoegde mensen medische handelingen verrichten en zogenaamde hulpverleners kwetsbare mensen ronselen voor activiteiten als prostitutie of hennepteelt.”
“Vooral kwetsbare mensen – zoals ouderen, jongeren en mensen met een beperking – krijgen geen of slechte zorg.”
Verborgen leed
De omvang van zorgfraude is moeilijk in te schatten. “We moeten het doen met wat we zien, maar we weten dat we veel niet in beeld hebben”, legt Wijnen uit. “De schattingen lopen uiteen. De politie gaat uit van een fraudepercentage van 3% van het zorggeld en het OM van 10%. Achter zorgfraude gaat bovendien veel leed schuil. Vooral kwetsbare mensen – zoals ouderen, jongeren en mensen met een beperking – krijgen geen of slechte zorg doordat die wordt verleend door onbevoegden.”
Zware kritiek
De aanpak van zorgfraude is complex: tien organisaties (zie kader Taskforce Integriteit Zorgfraude) zijn betrokken bij het toezicht en opsporing op vier wetten: de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet, de Zorgverzekeringswet en de Wet langdurige zorg. De Algemene Rekenkamer leverde in 2022 zware kritiek op de aanpak van fraude in de zorg: in de praktijk werkte de aanpak niet of nauwelijks en ook was de pakkans laag. En dat terwijl landelijke toezichthouders en opsporingsinstanties over vermoedens van zorgfraude wel veel overlegden met zorgverzekeraars en gemeenten. Zelfs bij zeer sterke vermoedens, werden nauwelijks resultaten geboekt.
Nieuwe aanpak
Lokale en landelijke toezichthouders – die sinds 2013 in de Taskforce Integriteit Zorgfraude (TIZ) samenwerken – hebben zich de kritiek van de Rekenkamer aangetrokken. Wijnen: ‘Sinds 2023 publiceert de TIZ een jaarlijkse effectenbrief, werkt ze intensiever samen op kernthema’s, bijvoorbeeld valse diploma’s. Sinds dit jaar is gegevensdeling tussen samenwerkingspartners ook mogelijk, dankzij de nieuwe Wet bevorderen samenwerking en rechtmatige zorg (Wbsrz). Binnenkort volgt ook een wijziging van de Verzamelwet gegevensverwerking VWS I.”
“De angst om fouten te maken, remt vernieuwing.”
Taskforce Integriteit Zorgfraude
Partners in de taskforce zijn de Nederlandse Zorgautoriteit, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, Belastingdienst, Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst, Centrum Indicatiestelling Zorg, Sociale Verzekeringsbank, Nederlandse Arbeidsinspectie, gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is verantwoordelijk voor het samenwerkingsverband. De tien organisaties delen informatie binnen het IKZ. Daarnaast zoeken ze ook de samenwerking met andere partijen.
Samen onderzoeken
“We kunnen als publieke organisaties alleen daadkrachtig optreden als hard ingrijpen in de samenleving ook rechtmatig, uitlegbaar en rechtvaardig gebeurt”, zegt Wijnen. “De angst om fouten te maken, remt vernieuwing. Daarom werkt de ketenpartners samen in fieldlabs, een vernieuwende methode vanuit de designwereld. In honderd dagen bedenken we een goede interventie rond een probleem. Dus niet vooraf alles van achter het bureau juridisch uitpluizen, met alle mogelijke mitsen en maren, maar een actiegerichte aanpak waarbij elke discipline betrokken is.” Deze methodiek geeft energie, merkt hij. “Door uit te gaan van mogelijkheden ontstaat een enorme uitvoeringskracht en ontstaan er innovatieve werkwijzen.”
“Beleidsmakers nemen ook deel aan de proeftuinen, waardoor hun feedback meteen meeweegt.”
Wijnen: “Daarnaast analyseren we bij Proeftuinen Aanpak Zorgfraude vraagstukken uit de praktijk. De proeftuinen zijn een samenwerking tussen VNG, Regio Twente en Regio Hart van Brabant en worden gefinancierd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. We bepalen wat de meest effectieve aanpak is en onderzoeken waar de grenzen van de wet liggen, ieder vanuit zijn eigen expertise. Beleidsmakers en juristen nemen ook deel aan deze proeftuinen, waardoor hun feedback meteen meeweegt. We gaan uit van wat wél kan en proberen samen maximaal de juridische ruimte te pakken.”
Professioneler en steviger
Sinds 2025 is het Informatieknooppunt zorgfraude (IKZ) een onafhankelijke organisatie. Wijnen is daar blij mee. “Bij het IKZ komen alle signalen van fraude binnen”, zegt hij. “Zij analyseren en verrijken de data, en delen die informatie met betrokken organisaties. Dankzij de Wbsrz is er nu een wettelijke grondslag voor gegevensdeling binnen het IKZ.”
Hoeveel beter de aanpak van zorgfraude nu is, vindt Wijnen lastig te zeggen. “Dat laat ik aan de Rekenkamer over. Ik kan wel zeggen dat we stap voor stap veel professioneler en steviger te werk gaan. Maar er is zeker nog winst te behalen. Bijvoorbeeld als ook de politie aansluit bij de taskforce.”
Toekomstvisie: drie speerpunten voor 2030
Toezicht op zorg en ondersteuning moet effectiever, vinden zowel VNG als het Rijk. Daarom lanceerden de VNG onlangs de Strategische Agenda Toezicht Wmo & Jeugdwet 2030. Een stevig gezamenlijk plan waarin zij gemeenten oproepen om de kwaliteit en rechtmatigheid van zorg te versterken. Wethouders en ambtenaren werkten mee aan het plan. Het draait om:
- Preventie: voorkom misstanden
Om zorgfraude te voorkomen, moet de gemeente ervoor zorgen dat frauduleuze zorgaanbieders de gemeente niet binnenkomen. Dat vraagt om slimme inkoop, fraudealertheid, betere screening en eventueel verplichte keurmerken. - Gemeentelijk toezicht: groei mee
Toekomstbestendig gemeentelijk toezicht is effectief en efficiënt. Wettelijke grondslagen, goede registratiesystemen en samenwerking tussen professionals helpen hierbij. - Handhaving: stel grenzen
Zorgaanbieders die over de schreef gaan, ondervinden hiervan de gevolgen dankzij strengere regels rond winstmaximalisatie en integriteit. Met het nog op te zetten Waarschuwingsregister Zorgfraude kunnen gemeenten en zorgverzekeraars vastgestelde fraudezaken centraal vastleggen en elkaar waarschuwen en snel maatregelen treffen.
